
نگاهی به وجوه داستانی، تاریخی و جامعه شناختی کتاب «هفت کافه بین راهی»
هــــــــــفت ایستگاه داستانی
یونس صادقی | کتاب «هفت کافه بین راهی» نوشته اردشیر صالح پور، روایتی سورئالیستی از فضای سیاسی ـ اجتماعی خوزستان، همزمان با ورود نفت به ایران است. این اثر در ژانر داستان تاریخی است و می توان آن را در کنار آثاری همچون «شازده احتجاب» هوشنگ گلشیری و «سووشون» سیمین دانشور قرار داد. این کتاب در سال ۱۳۹۸ از سوی انتشارات سی سخت فرهنگ مانا منتشر شده است.
تم اصلی و محوری کتاب، برخورد آدم ها در «کافه های بین راهی» نقاط مختلف خوزستان، از جمله ماهشهر، مسجدسلیمان، درخزینه، آغاجاری، اهواز، ایذه و هفتگل است. عمده عناصر داستانی و شخصیت پردازی این کتاب در طیف طبقه اجتماعی کارگر شکل گرفته اند؛ شخصیت هایی که هر یک به نوعی خاطره ای مشترک از نفت را در ذهن خود دارند.
داستان غم ها و شادی ها، عشق های نافرجام و رنج های جامعه کارگری، بخشی از سوژه های جذاب داستانی کتاب صالح پور را شکل می دهد. از منظر تکنیک داستان نویسی، نویسنده با بهره گیری از عناصر فرا واقعی، بر جزئیات زندگی روزمره مردم و جغرافیای خوزستان تأکید دارد و در توصیف شخصیت های داستانی، ویژگی های جامعه شناختی و روان شناختی آنان را مورد توجه قرار داده است. این شیوه روایت، در کنار فضای گفت وگو محور اثر، تصویری زنده و چشم نواز از زندگی و مناسبات اجتماعی در فضای صنعتی خوزستان ارائه می دهد.
هفت کافه بین راهی؛ قصه هایی در امتداد تاریخ و زندگی
کتاب «هفت کافه بین راهی» در هفت محور داستانی شکل گرفته است. فارغ از جنبه های ادبی اثر که به صورت حرفه ای و هنرمندانه نگاشته شده، این کتاب تأثیری شایان در شناخت و درک فضای صنعتی خوزستان بر خواننده می گذارد و از ویژگی های بی شماری برخوردار است.
اصطلاحات خاص کارکنان
از جمله ویژگی های جامعه شناختی اثر، استفاده از تعبیرها و اصطلاحات خاص کارکنان صنعت نفت است؛ تعبیرها و اصطلاحاتی که در کمتر کتابی در حوزه نفت، به صورت یکجا گردآوری شده اند. از همین رو، خواننده در کنار لذت مطالعه داستان، با بخشی از تعبیرهای واقعی و رایج میان کارکنان صنعت نفت نیز آشنا می شود. برخی از این تعبیرها که در کتاب آمده اند، به این شرح است:
رشن: جیره و آذوقه ای که به عنوان کمک هزینه ماهیانه به کارگران شرکت نفت داده می شد.
کواتر: محله های شرکت نفتی و منازل کارگری. کی بک پی: اضافه کار معوقه.
چیتی: برگه فیش حقوقی.
محله کُفیشه: محله ای در آبادان که نام آن برگرفته از عبارت انگلیسی coffee shop بود.
فیدوس: صدای سوت کارخانه.
تندیل: سرکارگر. بیلرسوت: boiler suit؛ لباس کار.
کولی: coolie؛ کارگر ساده.
لمبرا: تحریف تلفظ number؛ شماره کارگری که بالای جیب لباس کارگران دوخته می شد.
بنگله: به خانه های شیروانی دار شرکتی گفته می شد که اصل واژه آن از «بنگالوی» هندی گرفته شده بود.
لبرلاری: labor lorry؛ ماشین های بزرگ حمل ونقل که کارگران را با آنها به محل کار می رساندند.
استفاده از عناصر تاریخی در داستان
این ویژگی اثر باعث شده است خواننده با یک ریتم یکنواخت ادبی ـ داستانی مواجه نشود. بهره گیری از عناصر تاریخی، به درک بهتر شرایط سیاسی و اجتماعی معاصر خوزستان کمک کرده و لایه ای مستند و تاریخی به روایت بخشیده است. بخشی از این روایت ها را در ادامه می خوانیم:
«خلف آباد، اسم قدیم رامشیر بود. گویا در دوره مشعشعیان خوزستان، عده ای از سادات عرب به آنجا آمدند و در کنار رودخانه مارون ساکن شدند و به کار کشاورزی و ماندگاری پرداختند. به لفظ عربی آنجا را «خَلَفیه» و «خلف آباد» می گفتند.»
«خاطرات آبادان دهه 30؛ اعتصابات کارگری، پالایشگاه و کار در گرمای ۶۰ درجه، مبارزات زیرزمینی و حیله گری انگلیسی ها و بی عرضگی دولت.»
«بعد یادش آمد که در اعتصاب، پس از میتینگ، اولین کسی بود که پرچم انگلیسی را از بلندا پایین کشید و پرچم ایران را در آن ظهر گرم تابستان، بالای سردر پالایشگاه نصب کرد.»
«مسجدسلیمان پایتخت نفت بود و آبادان بازار نفت»
«سالی دوماهی، طرحی برای ریزش نیروهای شرکت نفتی در سال ۱۳۴۲ بود که باعث اخراج کارکنان زیادی شد. در این طرح، به ازای سال های خدمتشان، دو ماه حقوق را محاسبه کرده و شرکت به آنها وجهی پرداخت می کرد که به نام «سالی دوماهی ها» معروف شد.»
«اولین چاه را بعد از مسجدسلیمان، در هفتگل، در سال ۱۳۰۶ زدند. نفتش آن قدر مرغوب و باخلوص بود که فرنگی ها را ماندگار و پابند خودش کرد. انگلیسی ها خیلی زود عاشق هفتگل شدند، ولی خیلی زود هم از آنجا دل کندند؛ هم به نفت رسیدند و هم به گاز مرغوب و شیرین. چاه شماره پنج را که زدند، به منبع عظیمی از نفت رسیدند که کلاهشان را از فرط شادی به هوا انداختند.»
«سینما رفتن رسم جدیدی بود که انگلیسی ها با خودشان به هفتگل آورده بودند.»
«اولین بنگله ای که انگلیسی ها ساختند، بنگله بالای تپه، مربوط به دکتر یانگ بود. دکتر یانگ همان کسی بود که به دلیل کوتاهی قدش، او را «دکتر کوچیکه» می گفتند.»
«پارسوماش، تلغر، جهانگیری، نفتون و سرمسجد، اسامی مسجدسلیمان بودند.»
استفاده از توصیف های جغرافیایی
با اینکه تم اصلی کتاب، روایت زندگی خانواده ها و افرادی از جامعه کارگری است، در لابه لای سطور، توصیف های جغرافیایی به کار رفته در داستان، تصویری ملموس و قابل فهم از فضای جغرافیایی و اقلیمی خوزستان برای خواننده ای که با شرایط این منطقه آشنایی ندارد، ترسیم می کند. نویسنده از طریق توصیف مسیرها، روستاها، محله ها و عناصر طبیعی و صنعتی، تصویری از جغرافیای خوزستان ارائه می دهد؛ تصویری که در برخی موارد، پیوند میان طبیعت و صنعت نفت را نیز به خوبی آشکار می سازد.
«همه صحرای تفته خوزستان بود با تپه ماهورهای کوچک و بزرگ و رمل ها و شعله های آتش نفت و لوله های دراز کشیده زیر برق آفتاب که کَش این گرما و جاده راه های شوسه و خاکی را همراهی می کردند.» همچنین، نویسنده با اشاره به وضعیت محله های آبادان و تفاوت میان مناطق مختلف آن، تصویری از ساختار اجتماعی و امکانات شهری ارائه می دهد:
«به جز محله (بریم) و (بوارده) که مناطق اعیان نشین کارمندان عالی رتبه شرکت نفت بود، سایر محلات آبادان آب لوله کشی هم نداشت.»
در نهایت، توصیف تغییر چهره آبادان بر اثر گسترش صنعت نفت، یکی از نمونه های برجسته پیوند جغرافیا، صنعت و زندگی اجتماعی در اثر است:
«پیش از این آبادان همه جا نخل بود، اما کم کم لوله های نفت و مشعل های پالایشگاه جای نخل ها را گرفت و آبادان یکباره شد پر از آهن و پلیت.»
این توصیف ها، افزون بر نقش فضاسازانه، نشان می دهند که جغرافیای داستان صرفاً پس زمینه ای برای رخدادها نیست؛ بلکه خود به عنصری مؤثر در شکل گیری فضای اجتماعی و تاریخی اثر تبدیل شده است.
ترسیم زندگی طبقه کارگری
هدف اصلی نویسنده، ارائه روایتی قابل فهم از رنج های طبقه کارگر در قالب داستان است؛ طبقه ای که عاشق شدن، دستیابی به حداقل های یک زندگی شایسته و تلاش برای برخورداری از رفاه بیشتر را حق طبیعی خود می دانست. در نخستین داستان با عنوان «کافه نمره سه، کریم شیرازی» و با محوریت جاده اهواز ـ سربندر، که روایتگر عشق یک کارگر ساده خوزستانی به دختری اشرافی از شیراز است، نویسنده بخشی از آمال و آرزوهای جوانان این طبقه را چنین به تصویر کشیده است:
«بیژن خیلی دلش می خواست تو شهر خودش مثل همه جوونا تو شرکت نفت استخدام می شد و تو کواتر محله شرکتی ها یه بنگله، حتی یه خونه بیست فوتی یا دو اطاقی کارگری بهش می دادن.»
«کارگر شرکت شدن خوبیش این بود که آینده آدم تأمین بود.
هر دو هفته یه بار حقوقتو می ذاشتن توی پاکت زرد شرکتی که پشتش یه نخ و دایره قرمز داشت و بعدش هم می رفتی استور و فروشگاه شرکت نفت و یک گاری برمی داشتی و هرچی دلت می خواست می ریختی توی گاری و یا علی... عصرها هم که می رفتیم استخر و باشگاه و سینما. اونقدر زندگی روبه راه بود که دیگه جیره و رشن هم نمی گرفتی.»
در مجموع کتاب «هفت کافه بین راهی» به دلیل برخورداری از ویژگی های چندبُعدی، اثری خواندنی و موفق از کار درآمده است. این کتاب در پیشبرد تکنیک های داستانی نیز موفق عمل کرده است؛ به گونه ای که جزئیات پردازی و گفت وگو محور بودن داستان ها، ظرفیت تبدیل شدن آنها به سوژه هایی مناسب برای سینما و فیلمنامه نویسی را فراهم آورده است. همچنین، اطلاعات تاریخی، جامعه شناختی و روان شناختی موجود در داستان ها، به چندوجهی شدن اثر کمک کرده و خواننده را با اثری غنی و قابل تأمل مواجه می کند.