بانوی همکار نفتی از پشت صحنه حفظ 20 میلیون سند می گوید

خط تولید یک حافظه

مشعل |  اگر تولید را قلب صنعت نفت بدانیم، اسناد و داده ها را باید حافظه زنده آن دانست؛ حافظه ای که از اطلاعات چاه ها و مخازن تا نقشه ها، گزارش ها و مستندات فنی را در خود جای داده و حفظ آن، نقشی کمتر از تولید ندارد. الهام نیردین زاده، رئیس آرشیو الکترونیکی اسناد شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب، از جمله افرادی است که سال ها در حفظ این حافظه تلاش کرده است؛ بانویی که از آغازین روزهای شکل گیری آرشیو الکترونیکی شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب، در مسیری قرار گرفته که با عبور از سامانه های خارجی، به توسعه یک بستر بومی برای مدیریت میلیون ها سند و داده رسیده است. بنابر این رویکرد، خبرنگار ماهنامه "مشعل" در گفت وگو با این بانو، به روایت مسیری پرداخته که بخشی از داستان حفظ حافظه صنعت نفت است.

      لطفا از چگونگی شکل گیری مسیر کاری تان در صنعت نفت برایمان بگویید؟

پس از فارغ التحصیل شدن در رشته مهندسی نرم افزار و قبولی در آزمون استخدامی وزارت نفت، وارد شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب شدم که همزمان، پروژه آرشیو الکترونیکی به عنوان یک پروژه پیشرو در سطح کشور در این شرکت هم آغاز شد و من نیز در این پروژه قرار گرفتم؛ طرحی که طی سال ها رشد کرد، تغییر یافت و به بخشی از هویت حرفه ای من تبدیل شد. در ابتدای مسیر، تیم های پیمانکاری به صورت چندشیفت فعالیت می کردند؛ اسناد اسکن و سپس تفکیک می شدند و پس از کنترل کیفیت، اطلاعات مربوط به سامانه تزریق می شد. عمده این اسناد نیز شامل اطلاعات چاه ها، حفاری، زمین شناسی، پتروفیزیک، نقشه ها، لاگ ها و سایر مستندات تخصصی بود. کاری که انجام می شد، صرفا نگهداری اسناد نبود؛ بلکه فلسفه اصلی این کار، حفظ حافظه فنی و تخصصی یک صنعت بود.

در سال های ابتدایی از نرم افزارهای خارجی استفاده می کردیم. در واقع آن زمان صرفا خرید نرم افزار مطرح نبود؛ بلکه انتقال تکنولوژی نیز اتفاق می افتاد. بعدها نرم افزارهای مختلفی را آزمایش کردیم و حتی قراردادهای جدیدی برای توسعه این مسیر منعقد شد؛ اما به مرور، محدودیت های ناشی از تحریم ها، مشکلات لایسنس و دشواری اتصال این نرم افزارها به سامانه های جدید سازمان باعث شد متوجه شویم که این مسیر در بلندمدت پاسخگوی نیازهای ما نخواهد بود. همین موضوع ضرورت حرکت به سمت بومی سازی را آشکار کرد.

      از روند شکل گیری سامانه بومی آرشیو الکترونیک بگویید و اینکه چه برتری نسبت به سامانه های خارجی دارد؟

از سال ۱۳۹۵ توسعه سامانه بومی آغاز شد؛ سامانه ای که امروز با نام «سامانه مدیریت اسناد الکترونیک نفت» یا «سامان» شناخته می شود. سامان، یک سامانه پویاست که امروز طیف وسیعی از نیازهای سازمان را پوشش می دهد و مهم تر از همه اینکه وابستگی ما را به لایسنس ها و محدودیت های خارجی تا حد زیادی کاهش داده است. امروز بیش از ۱۴۵ آرشیو مختلف در سامانه تعریف شده که از حوزه های فنی گرفته تا منابع انسانی و سایر بخش ها را دربرمی گیرد. این سامانه مرتب در حال توسعه است و با سامانه های دیگر سازمان نیز ارتباط دارد.  از سوی دیگر، آرشیوهای الکترونیکی پراکنده ای که طی سال ها در بخش های مختلف ایجاد شده بودند نیز به تدریج در حال تجمیع هستند تا همه در یک بستر واحد قرار گیرند. یکی از مزیت های مهم «سامان» این است که برای ایجاد آرشیوهای جدید، نیازی به توسعه مجدد نرم افزار یا کدنویسی تازه وجود ندارد و بسیاری از ساختارها به صورت آنلاین ایجاد می شوند.

      امروز با چه حجم و گستره ای از اطلاعات مواجه هستید؟

تا امروز بیش از ۲۰ میلیون برگ سند در این مجموعه اسکن و آرشیو شده است؛ آماری که در کنار بیش از یک ونیم میلیون نقشه، حدود ۶۰ هزار فایل لاگ و حجمی نزدیک به 8.5 ترابایت داده، نشان می دهد با چه ابعاد گسترده ای از اطلاعات روبه رو هستیم؛ البته این اعداد ثابت نیستند و هر روز به این حافظه بزرگ سازمانی افزوده می شود.

      این تحول دیجیتال چه تغییری در کار روزمره کارکنان و جریان دانش سازمان ایجاد کرده است؟

در واقع موضوع فقط سرعت دسترسی نیست؛ مسئله اصلی مدیریت دانش و جلوگیری از هدررفت تجربه سازمانی است. در گذشته بسیاری از همکاران برای دستیابی به اطلاعات باید بارها به بایگانی مراجعه می کردند یا زمان زیادی صرف جست وجوی اسناد می شد؛ اما امروز می توانند در مدت زمان بسیار کوتاه تری به داده های موردنیاز دسترسی پیدا کنند.

علاوه بر این، چند کاربر می توانند همزمان روی یک پرونده کار کنند و سامانه نیز وضعیت اسناد را مشخص می کند. برای مثال مشخص می شود که یک سند هنوز در مرحله ویرایش است یا نسخه نهایی محسوب می شود. هدف نهایی ما همیشه این بوده که افراد با کمترین زمان جست وجو، بیشترین اطلاعات ممکن را استخراج کنند؛ چون در نهایت سرعت دسترسی به دانش، بخشی از بهره وری سازمان است.

      موضوع حذف کاغذ در این مسیر چقدر جدی است؟

هرچه ارتباط سامانه ها بیشتر شود، وابستگی به کاغذ کمتر خواهد شد. امروز بسیاری از خروجی های نرم افزارها مستقیما به صورت پی دی اف وارد آرشیو می شوند و دیگر ضرورتی برای تولید نسخه های فیزیکی وجود ندارد. ما واقعا از این موضوع استقبال می کنیم که همه اطلاعات سازمان در نهایت وارد چرخه آرشیو الکترونیک شوند، چون این مسئله هم دسترسی را آسان تر می کند و هم ریسک های ناشی از نگهداری فیزیکی را کاهش می دهد.

      قدیمی ترین اسناد موجود در این آرشیو مربوط به چه دوره ای است؟

بعضی اسناد آن قدر قدیمی هستند که هنگام قرار گرفتن در اسکنر عملا شروع به فرسایش می کنند و گاهی مجبور می شویم آنها را داخل طلق قرار دهیم تا بتوانیم تصویربرداری کنیم. قدیمی ترین داده های موجود در آرشیو به حدود سال  1297 ( 1918) برمی گردد و بخشی از آن مربوط به اطلاعات چاه شماره یک مسجدسلیمان است. به نوعی می توان گفت بخشی از تاریخ صنعت نفت ایران در همین آرشیوها نگهداری می شود؛ هر چند بخشی از اسناد به تجهیزات پیشرفته تری نیاز دارند و تهیه این تجهیزات همیشه آسان نیست، همچنین این آرشیو بزرگ، دائما در حال رشد است و توسعه آن به منابع، زیرساخت و نیروی انسانی بیشتری نیاز دارد.

      نقش هوش مصنوعی در شکوفایی این حوزه را چگونه ارزیابی می کنید؟

آینده این حوزه، بدون هوش مصنوعی قابل تصور نیست. امروز به دنبال استفاده از ابزارهایی مانند تبدیل گفتار به متن، تشخیص هوشمند متن، دسته بندی اسناد، کاهش خطاهای انسانی و تسریع فرایند بازیابی اطلاعات هستیم. به طور حتم در آینده شاهد حرکت به سمت آرشیوهای هوشمند خواهیم بود؛ جایی که سامانه صرفا محل نگهداری اسناد نباشد؛ بلکه بتواند ارتباط میان داده ها را تشخیص دهد، پیشنهاد ارائه کند و حتی بخشی از فرایندهای تصمیم سازی را تسهیل سازد.

      به عنوان یک بانوی شاغل در حوزه فناوری، پیشرفت در این مسیر را چگونه تجربه کرده اید؟

زمانی که وارد شرکت شدم، تصویر کاملی از آینده نداشتم. رقابت در حوزه فناوری اطلاعات در مناطق نفت خیز جنوب بسیار جدی است و همین موضوع باعث رشد می شود.

شاید اگر در فضای دیگری بودم، مسیر پیشرفت محسوس تر به نظر می رسید؛ اما همیشه دوست داشتم با افراد توانمندتر سنجیده شوم، چون همین باعث پیشرفت می شود. یکی از آرزوهای من همیشه سامان دادن به این آرشیو عظیم بوده و خوشحالم که امروز این مسیر بسیار بهتر از گذشته پیش می رود.

      زندگی خارج از محیط کار چگونه می گذرد؟

متأهل هستم و یک فرزند دارم که امسال دوره کارشناسی معماری خود را به پایان رسانده است. در اوقات فراغت کتاب می خوانم، فیلم می بینم و زمان بیشتری را به خانواده اختصاص می دهم. این روزها هم مشغول خواندن کتاب «تکه هایی از یک کل منسجم» هستم.

به همه خانم ها توصیه می کنم، عقب نشینی نکنند و توانایی های خود را دست کم نگیرند؛ البته مسیر حرفه ای همیشه هموار نیست و ممکن است در مقاطعی با خستگی، سرخوردگی یا ناامیدی توأم باشد؛ اما استمرار و تلاش، همیشه مسیرهای تازه ای را ایجاد می کنند.