
گفت وگوی «مشعل» با رئیس مرکز ارزیابی و سنجش نیروی انسانی شرکت ملی گازایران
جذابیت شغلی در مسیر پیچ وخم ها
مشعل | مسیر حرفه ای همیشه خطی از پیش تعیین شده نیست، گاهی تجربه کردن حوزه های مختلف، تغییر مسیر و حتی رویارویی با تردیدهاست که انسان را به جایگاه واقعی خود می رساند. برای زنان شاغل، این مسیر می تواند پیچیده تر باشد، زیرا در کنار نقش حرفه ای، مسئولیت های خانوادگی و اجتماعی نیز حضور دارند. در چنین شرایطی، «توازن کار و زندگی» دیگر یک مفهوم صرفا مدیریتی یا دانشگاهی نیست، بلکه بخشی از کیفیت زندگی و حتی معنای موفقیت است؛ شیوه ای که اکرم سادات موسویان، رئیس مرکز ارزیابی و سنجش نیروی انسانی شرکت ملی گاز ایران، آن را مورد پژوهش و نقشه راه مسیر شغل و زندگی خود قرارداده و در گفت و گو با خبرنگار ماهنامه مشعل به آن پرداخته است.
از خودتان و مسیرکاریتان در صنعت گاز بگویید.
از سال ۱۳۸۶ و در قالب جذب دانش آموختگان ممتاز، وارد صنعت گاز شدم. فعالیت در این صنعت را از مدیریت مالی و حوزه بررسی های مالی آغاز و به دلیل مرتبط بودن رشته تحصیلی کارشناسی مدیریت بیمه، مدتی نیز در حوزه بیمه پالایشگاه ها و شرکت های گاز استانی فعالیت کردم. بعد از تغییر ساختار سازمانی، فعالیت های بیمه ای از مدیریت مالی جدا شد. به تدریج متوجه شدم کار با اعداد و ارقام، چندان با روحیات و علاقه هایم سازگار نیست واحساس می کردم هنوز جایگاه حرفه ای خود را پیدا نکرده ام. با توجه به تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی در دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، مدتی در امور تخصصی بازرگانی شرکت ملی گاز ایران فعالیت کردم و در زمینه تدوین دستورعمل های بازرگانی تجربیات خوبی به دست آوردم، اما همچنان در جست وجوی حوزه ای بودم که احساس کنم واقعا به آن تعلق دارم. درکل، همه این سال ها برای من مسیری سرشار از تغییر، یادگیری و خودشناسی بوده است.
مسیر حرفه ای شما مشخص و از پیش تعیین شده نبود؟
خیر. شاید یکی از جذاب ترین بخش های مسیر حرفه ای من همین تغییرها و پیچ وخم ها بوده است. گاهی تصور می کنیم باید از همان روز اول بدانیم قرار است در چه جایگاهی قرار بگیریم، اما تجربه من نشان داد که شناخت خود و پیدا کردن حوزه مورد علاقه، گاهی در طول مسیر اتفاق می افتد. فعالیت خود را از حوزه مالی شروع کردم، تجربه بیمه و بازرگانی را پشت سر گذاشتم و از هر کدام چیزی آموختم. نقطه عطف این مسیر زمانی بود که در آزمون دکترا پذیرفته شدم و در رشته مدیریت دولتی با گرایش رفتار سازمانی ادامه تحصیل دادم. برای من ورود به دنیای رفتار سازمانی، ورود به دنیایی متفاوت بود. در حوزه های مالی بسیاری از مسائل بر اساس اعداد، مقررات و دستورعمل های مشخص پیش می روند، اما وقتی با انسان ها سروکار دارید، با انگیزه، شخصیت، ادراک، نگرش، فرهنگ و روابط انسانی مواجه هستید. این پیچیدگی برای من جذاب بود. احساس کردم این همان حوزه ای است که می توانم دانش مدیریتی خود را در کنار علاقه ام به انسان و رفتار او به کار بگیرم. همین علاقه بعدها مسیر شغلی ام را به سمت منابع انسانی هدایت کرد.
چه زمانی وارد حوزه منابع انسانی شدید؟
سال ۱۳۹۵ و اواخر دوره تحصیل در مقطع دکترا، به پیشنهاد و راهنمایی رئیس وقت آموزش شرکت ملی گاز ایران، به مدیریت توسعه منابع انسانی، واحد طرح و برنامه ریزی نیروی انسانی، منتقل شدم. ورود به منابع انسانی در واقع ادامه همان علاقه ای بود که در رفتار سازمانی پیدا کرده بودم؛ یعنی شناخت انسان در سازمان و تلاش برای ایجاد ارتباط مؤثر میان نیازهای فرد، شغل و سازمان. پس از آن وارد حوزه انتصابات شدم و ابتدا در انتصابات بخش گازرسانی و بعد در انتصابات ستاد فعالیت کردم و مسئولیت سرپرستی این حوزه را به عهده گرفتم. در این مسیر، حمایت مدیران و همکاران برایم بسیار مهم بود. خودم هم تلاش می کردم هر موضوعی را عمیق فرا بگیرم؛ مستندات را مطالعه می کردم، نکات را می نوشتم و دسته بندی می کردم. هنوز بعضی از آن دفترچه ها را نگه داشته ام که برایم یادگاری ارزشمند از سال های یادگیری حرفه ای هستند.
موضوع توازن کار و زندگی در همین دوره به موضوع رساله دکترای شما تبدیل شد؟
موضوع رساله من «بررسی توازن کار و زندگی در صنعت نفت» بود و پژوهش را با رویکرد کیفی و روش نظریه «داده بنیاد» انجام دادم. در جریان پژوهش با مدیران و خبرگان صنعت گفت وگو کردم و هرچه بیشتر با تجربه های واقعی کارکنان آشنا شدم، بیشتر به این نتیجه رسیدم که توازن کار و زندگی، به خصوص در صنعت نفت و گاز، موضوعی واقعی و جدی است. یکی از نکاتی که برای من بسیار قابل تأمل بود، مسئله هویت شغلی بود. در تجربه برخی مشارکت کنندگان پژوهش، کار آنقدر با هویت فرد گره خورده بود که پس از پایان خدمت، بازتعریف هویت برایشان دشوار می شد. این موضوع نشان می دهد که کار برای انسان فقط وسیله کسب درآمد نیست بلکه می تواند بخشی از هویت، روابط اجتماعی و احساس معنا در زندگی باشد.
پس توازن کار و زندگی فقط به معنای کم کردن ساعت کار نیست؟
این برداشت یکی از مهم ترین نتایج پژوهش من بود. توازن کار و زندگی را نمی توان فقط با این سؤال سنجید که چند ساعت سر کار هستیم و چند ساعت در خانه. مسئله، زمان، انرژی، منابع روانی و عاطفی و حتی هویت فرد است که میان نقش های مختلف زندگی توزیع می شود. ممکن است فشار یک نقش به نقش دیگر منتقل شود، اما توانمندی هایی که در یک نقش به دست می آوریم، می تواند در نقش دیگر نیز به کمک ما بیاید. در واقع، توازن زمانی شکل می گیرد که بتوانیم در نقش های مختلف زندگی حضور داشته باشیم، بدون اینکه یکی از آنها به طور مستمر دیگری را تحت تأثیر منفی قرار دهد.
تجربه کارکنان مناطق عملیاتی چه نقشی در شکل گیری این نگاه داشت؟
تجربه کارکنان مناطق عملیاتی برای من بسیار آموزنده بود. سال هایی که در حوزه منابع انسانی فعالیت داشتم، بارها با کارکنانی مواجه می شدم که درخواست انتقال به تهران داشتند. دلایل مختلفی وجود داشت، اما یکی از دلایل مهم، دوری از خانواده بود. شرایط اقماری ممکن است در سال های ابتدایی قابل تحمل باشد، اما وقتی سال ها ادامه پیدا می کند، فرد ممکن است احساس کند میان دوراهی کار و زندگی قرار گرفته است. حتی گاه افراد تصمیم می گرفتند به شهر دیگری مهاجرت کنند تا بتوانند زندگی شخصی خود را دوباره سامان دهند. این تجربه ها برای من روشن کرد که توازن کار و زندگی یک مفهوم صرفا دانشگاهی نیست؛ موضوعی واقعی است که می تواند روی تصمیم های مهم زندگی افراد اثر بگذارد.
این مسئله برای زنان شاغل چه ابعاد متفاوتی پیدا می کند؟
صنعت نفت و گاز به طور سنتی، صنعتی مردانه است و هنوز هم در برخی موقعیت ها می توان آثار این پیشینه را مشاهده کرد. در مصاحبه هایی که انجام دادم، برایم محسوس بود که زنان معمولاً مسئله توازن کار و زندگی را ملموس تر تجربه می کردند.
یک زن شاغل ممکن است همزمان نقش حرفه ای، همسری، مادری و مسئولیت های خانوادگی و اجتماعی دیگری داشته باشد. اگر میان این نقش ها هماهنگی ایجاد نشود، فشار ناشی از تعارض نقش ها می تواند بسیار زیاد شود. از سوی دیگر، گاهی یک زن در محیط کاری احساس می کند برای اثبات توانمندی خود باید بیشتر تلاش کند و حتی ممکن است برای نشان دادن اینکه از عهده مسئولیت برمی آید، زمان و انرژی بیشتری صرف کار کند.
اما نکته مهم این است که وقتی زن بعد از پایان ساعت کاری به خانه می رسد، مسئولیت های دیگری همچنان وجود دارد. اگر تمام انرژی فرد در محیط کار مصرف شده باشد، ممکن است انرژی کافی برای زندگی شخصی باقی نماند.
در حقیقت زنان در بسیاری از موارد توانایی مدیریت همزمان چند نقش را دارند و این موضوع می تواند یک نقطه قوت باشد، اما نباید از این ظرفیت به عنوان دلیلی برای تحمیل مسئولیت بیشتر استفاده کرد. برای اینکه چندنقش بودن به توانمندی تبدیل شود، حمایت خانواده و سازمان ضروری است؛ به طوری که یک زن مجبور نباشد برای موفقیت در هر یک از نقش هایش، نقش دیگر را قربانی کند.
شما همزمان کار می کردید و تحصیل، چگونه این توازن را برقرار کردید؟
دوره دکترا برای من با کار تمام وقت همراه بود. درس، آزمون جامع و رساله را در کنار مسئولیت های شغلی و زندگی شخصی دنبال می کردم؛ در این شرایط، خانواده نقش بسیار مهمی داشت. ازدواج با فرد مناسب و اینکه همراهی و درک متقابل در زندگی وجود داشته باشد، خانواده به عنوان یک پشتوانه بسیار مهم می تواند برای پیشرفت فرد نقش داشته باشد. همسرم همیشه تلاش کرده است حامی من باشد. این حمایت فقط به معنای انجام یک کار مشخص نیست؛ گاهی همین که بدانید کسی شرایط شما را درک می کند و موفقیت شما را موفقیت خودش می داند، انرژی بسیار زیادی ایجاد می کند؛ به همین دلیل معتقدم نباید همه مسئولیت ایجاد توازن کار و زندگی را به خود فرد واگذار کنیم؛ خانواده و سازمان هر دو در این زمینه نقش دارند.
برای زنان جوانی که وارد صنعت نفت و گاز می شوند، چه پیامی دارید؟
یادگیری را جدی بگیرند. هیچ کس فقط با داشتن مدرک یا عنوان شغلی، حرفه ای نمی شود. باید دائم یاد گرفت، پرسید، مطالعه کرد و از تجربه دیگران بهره گرفت و مهم تر این که خود را در مسیر حرفه ای شدن گم نکنند. موفقیت شغلی ارزشمند است، اما اگر برای رسیدن به آن زندگی شخصی، خانواده، سلامت روان یا هویت فردی خود را از دست دهیم، باید در تعریف مان از موفقیت تجدیدنظر کنیم. مسیر حرفه ای زمانی معنا پیدا می کند که در کنار ایجاد ارزش برای سازمان، خودمان را هم در این مسیر فراموش نکنیم.