توپی که از مناطق نفت خیز تا میدان های بین المللی به گردش درآمد
فــــــــــــــوتبال در زمین نفت
یونس صادقی | فوتبال ایران را نمی توان بدون توجه به نقش صنعت نفت و مناطق نفت خیز جنوب، بخصوص خوزستان روایت کرد. از مسجدسلیمان و آبادان تا اهواز و خرمشهر، نفت نه تنها اقتصاد و ساختار اجتماعی این مناطق را متحول کرد؛ بلکه بستری برای شکل گیری یکی از مهم ترین جریان های فوتبال ایران شد. حبیب الله اسماعیلی، پژوهشگر و مورخ فوتبال، که دارای چند تألیف در حوزه تاریخ شفاهی فوتبال است، در گفت وگو با ماهنامه "مشعل" به بررسی رابطه تاریخی بین صنعت نفت و فوتبال پرداخته و نقش شرکت های نفتی در شکل گیری تیم ها، زیرساخت ها و تحولات فرهنگی فوتبال ایران را تشریح کرده است. او معتقد است که ورود نفت به ایران نه تنها اقتصاد؛ بلکه ساختار اجتماعی و ورزشی کشور را دگرگون کرد، از این رو نفت، یکی از مهم ترین عوامل مؤثر در توسعه فوتبال ایران بوده است.
بررسی ارتباط بین فوتبال و نفت را از کجا باید آغاز کرد؟
اگر بخواهیم نگاه علمی و تاریخی داشته باشیم، باید ابتدا به چگونگی ورود فوتبال به ایران توجه کنیم. به اعتقاد من، فوتبال از سه مسیر اصلی وارد ایران شد؛ از طریق شرکت های خارجی، بویژه مجموعه های وابسته به صنعت نفت مانند شرکت نفت انگلیس و ایران، به وسیله مؤسسات و مراکز مذهبی و آموزشی مثل میسیونرهای مذهبی و از طریق نهاد نظامی یعنی ارتش؛ اما وقتی از نسبت نفت و فوتبال صحبت می کنیم، طبیعتا تمرکز بر مسیر نخست است؛ یعنی شرکت نفت و تأثیری که بر جامعه ایران گذاشت.
چه نشانه هایی برای فعالیت اولیه فوتبال در ایران وجود دارد؟
اگر بخواهیم ریشه های حضور فوتبال در ایران را بررسی کنیم، باید به پیش از دوران کشف نفت بازگردیم؛ زمانی که ردپای حضور انگلیسی ها در مناطق جنوبی، بویژه بوشهر به وضوح دیده می شد. جالب است بدانید در روایات تاریخی آمده که حدود سال 1277 شمسی در اصفهان، پسران ظل السلطان اولین مسابقات فوتبال را با انگلیسی ها برگزار کردند.اما نقطه عطف این ورزش در ایران را باید دهه های ۲۰ و ۳۰ شمسی بدانیم؛ دورانی که مدارس و آموزشگاه ها به کانون اصلی تحولات بدل شدند و اولین تیم های منسجم شکل گرفتند. به عنوان نمونه می توان به رقابت های میان تیم دبیرستان البرز و تیم ارامنه تهران اشاره کرد که در کنار شکل گیری سازمان تربیت بدنی، مسیر را برای حرفه ای تر شدن ورزش هموار کرد.در عرصه تیم ملی نیز، اولین دیدارهای برون مرزی ایران در بادکوبه (باکو) انجام شد؛ البته فوتبال در آن سال ها با خاطرات تلخی هم گره خورد. به عنوان مثال، تیم ملی در ۲ شهریور ۱۳۲۰ در افغانستان مسابقه ای داشت که درست یک روز بعد، در سوم شهریور، کشورمان به اشغال نیروهای متفقین درآمد و وضعیت بسیار دشواری به وجود آمد. بازیکنانی که تا دیروز مورد تکریم و استقبال گرم برگزارکنندگان بودند، ناگهان در شرایط سیاسی به هم ریخته آن زمان در افغانستان سرگردان شدند. خوشبختانه در آن لحظات بحرانی، با درایت حسین صدقیانی (اولین لژیونر فوتبال و بعدها مدیر تیم در جام جهانی آرژانتین) اعضای تیم توانستند به سلامت به کشور بازگردند.
نفت چگونه فضای اجتماعی ایران را تغییر داد؟
برای فهم این موضوع، نباید نفت را صرفا یک منبع اقتصادی ببینیم. نفت یک عامل تحول آفرین بود که وارد جامعه ایران شد و بسیاری از مناسبات را تغییر داد. شهرهایی مانند آبادان، مسجدسلیمان و بخش مهمی از زیرساخت های خوزستان در نتیجه کشف و استخراج نفت شکل گرفتند. اگر نفت نبود، آبادان به شهری با آن جایگاه تبدیل نمی شد، مسجدسلیمان توسعه پیدا نمی کرد و بسیاری از تأسیسات، بنادر، خطوط ارتباطی و امکانات عمرانی هرگز به وجود نمی آمدند.در کنار این تحولات اقتصادی، یک دگرگونی فرهنگی و اجتماعی نیز رخ داد. خوزستان به یکی از مراکز مهم تولید فرهنگ تبدیل شد. نویسندگان، هنرمندان، سینماگران و فعالان فرهنگی متعددی از این منطقه برخاستند. فوتبال نیز بخشی از همین تحول گسترده بود.
نقش شرکت نفت در گسترش فوتبال چه بود؟
یکی از مهم ترین مسئولیت های شرکت نفت، سامان دهی اوقات فراغت کارکنان و خانواده های آنان بود. در بسیاری از کشورهای صنعتی نیز چنین تجربه ای وجود داشت. ورزش، بویژه فوتبال، به عنوان یکی از ابزارهای مهم برای این هدف مورد توجه قرار گرفت. به همین دلیل زمین های فوتبال ساخته شد، باشگاه ها شکل گرفتند و مسابقات به طور منظم برگزار می شدند. در واقع شرکت نفت تنها به استخراج نفت نمی پرداخت؛ بلکه در حوزه های فرهنگی و ورزشی نیز سرمایه گذاری می کرد. نخستین تصاویر و اسناد جدی فوتبال در مناطق نفت خیز کشور به همین دوره بازمی گردد. مسجدسلیمان، آبادان و سایر مناطق نفتی خیلی زود به مراکز مهم فوتبال تبدیل شدند.
آیا می توان گفت خوزستان به قلب فوتبال ایران تبدیل شد؟
بدون تردید یکی از مهم ترین کانون های فوتبال ایران، خوزستان بود. هنوز هم اگر تاریخ فوتبال کشور را مرور کنیم، می بینیم که بخش بزرگی از ستاره ها و استعدادهای فوتبال ایران از این منطقه برخاسته اند. جالب است بدانید در روزنامه اطلاعات مورخ چهارم شهریور ۱۳۲۴، فهرست بازیکنان دعوت شده به تیم ملی منتشر شده است. در آن فهرست، چهار بازیکن از آبادان، 2 بازیکن از مسجدسلیمان و یک بازیکن از اهواز حضور دارند. یعنی از 11 بازیکن اصلی، هفت نفر از مناطق نفتی خوزستان انتخاب شده بودند. این آمار بخوبی نشان می دهد که فوتبال خوزستان تا چه اندازه در سطح ملی تأثیرگذار بوده است.
چه چهره هایی از دل این جریان به فوتبال ایران معرفی شدند؟
تعداد این چهره ها بسیار زیاد است. از مرحوم پرویزدهداری گرفته تا محراب شاهرخی، ناظم گنجاپور، ابراهیم قاسم پور، حسن نظری، مجید حلوایی، محمد صادقی و ده ها نام دیگر. بسیاری از این افراد یا خودشان در مجموعه صنعت نفت فعالیت داشتند یا خانواده هایشان به نحوی با شرکت نفت مرتبط بودند. به همین دلیل می توان گفت که نفت نه تنها زیرساخت فوتبال را فراهم کرد؛ بلکه در پرورش سرمایه انسانی فوتبال ایران نیز نقش مهمی داشت.
باشگاه های نفتی چه نقشی در توسعه فوتبال داشتند؟
وقتی فوتبال گسترش پیدا کرد، نیاز به سازمان دهی حرفه ای نیز به وجود آمد. از همین جا باشگاه ها شکل گرفتند. صنعت نفت در این بخش نیز نقش تعیین کننده ای داشت. باشگاه هایی مانند صنعت نفت آبادان، نفت تهران و بعدها نفت اهواز و سایر تیم های وابسته به صنایع نفتی، بخشی از همین روند بودند. این باشگاه ها فقط تیم فوتبال نداشتند؛ بلکه زمین ورزشی می ساختند، امکانات تمرینی فراهم می کردند، مسابقات برگزار کرده و به توسعه فوتبال در سطح محلی و ملی کمک می کردند.
تأثیر نفت فقط به فوتبال محدود بود؟
خیر. اتفاقا یکی از نکات مهم همین است. وقتی یک پدیده بزرگ اجتماعی شکل می گیرد، تنها یک نتیجه به همراه ندارد. فوتبال باعث شکل گیری مجموعه ای از فعالیت های جانبی شد؛ از داوری و مربیگری گرفته تا رسانه های ورزشی، فروشگاه های تجهیزات ورزشی، تولید لباس های ورزشی، ساخت ورزشگاه ها و حتی ایجاد بازارهای اقتصادی پیرامون ورزش. به عبارت دیگر، نفت زمینه را برای ظهور فوتبال فراهم کرد و فوتبال نیز به نوبه خود ده ها فعالیت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی دیگر را به وجود آورد.
آیا نمونه هایی از نقش اجتماعی فوتبال در آن دوران وجود دارد؟
بله، به عنوان مثال پس از زلزله بزرگ لار در سال 1339، بسیاری از تیم های فوتبال مسابقات خیریه برگزار کردند و درآمد حاصل از آن را به زلزله زدگان اختصاص دادند. این نشان می دهد که فوتبال، تنها یک سرگرمی نبود؛ بلکه بتدریج به یک نهاد اجتماعی تبدیل شد که می توانست در مسائل عمومی جامعه نیز نقش آفرینی کند.
جمع بندی شما از رابطه نفت و فوتبال چیست؟
اگر بخواهم در یک جمله بگویم، باید تأکید کنم که نفت،تنها یک منبع درآمد اقتصادی نبود؛ بلکه زمینه ایجاد شهرها، زیرساخت ها، باشگاه ها، امکانات آموزشی و ورزشی و حتی هویت های فرهنگی جدید را فراهم کرد.
در چنین بستری بود که فوتبال رشد کرد و به یکی از مهم ترین پدیده های اجتماعی ایران تبدیل شد. امروز وقتی از تاریخ فوتبال ایران سخن می گوییم، نمی توانیم نقش آبادان، مسجدسلیمان، اهواز و سایر مناطق نفت خیز را نادیده بگیریم. همان طور که نمی توان نقش صنعت نفت را در شکل گیری این جریان بزرگ ورزشی نادیده گرفت. در واقع بخشی از تاریخ فوتبال ایران، تاریخ نفت ایران است؛ 2 مسیری که در بسیاری از نقاط به هم رسیده اند و سرنوشت مشترکی را رقم زده اند.
در انتها اگر صحبت باقی مانده بفرمایید
بازخوانی روایت درباره فوتبال و نفت محصول یک پروژه بزرگ تحت عنوان تاریخ شفاهی فوتبال بود که با 40 نفر از بزرگان این حوزه مصاحبه شد. اخلاق حرفه ای اقتضا می کند از همه همکاران و همراهان یاد شود.
در همین جا باید از سیدرضا صالحی امیری و مدیران وقت کمیته ملی المپیک به خاطر حمایت از این پروژه و سرکار خانم شادی معرفتی که زحمات زیادی در جمع آوری، تدوین و چاپ کتاب های تاریخ شفاهی فوتبال کشیدند تشکر کنم.