نخستین گام های فوتبال در ایران
فوتبال، یک "نفت آورد" برای ایران محسوب می شود که به مرور در پایتخت و دیگر نقاط کشور نیز طرفدارانی پیدا کرد و در سال ۱۳۰۸ اولین مسابقه رسمی در ایران با تیم بادکوبه(باکو) شوروی برگزار شد. پس از آن طی سال های ۱۳۱۲ و ۱۳۱۳ تغییرات زیادی در فوتبال ایران اتفاق افتاد و انجمن ملی تربیت بدنی و پیش آهنگی تاسیس شد؛ اما در تمامی این ایام، فوتبال در مسجد سلیمان و آبادان جادوی زمین های خاکی جوانان جنوب بود.همزمان، در دفتر مرکزی کمپانی نفت در لندن نیز از همان سال های نخست فعالیت، تیم فوتبال کمپانی نفت تشکیل شد که حتی مسابقات بین المللی هم انجام می داد. مجله "نفت"، بولتن رسمی کمپانی نفت انگلیس - پرشیا، در نخستین شماره سال1938 خود که تصویر روی جلد آن طرحی از چاه های مسجد سلیمان و عکس جوانی بختیاری است که به سوی آنها می دود، خبر دیدار مسابقه فوتبال بین تیم "بریتانیک هاوس"، دفتر مرکزی کمپانی نفت با یک تیم بلژیکی را منتشر کرد و در شب سال نو، ساعاتی استثنایی را در لوئر سیندهام رقم زد؛ جایی که مسابقه فوتبال بین تیم انجمن للیانس و تیم اول بریتانیک هاوس برگزار شد. با توجه به بازی ای که تیم مهمان به نمایش گذاشت، تردیدی نیست که فوتبال از زمانی که برای نخستین بار در خلال جنگ از سوی نیروهای بریتانیایی به بلژیک معرفی شد، پیشرفت چشمگیری کرده است(NAFT.1928).جادوی مستطیل سبز و در آن ایام مستطیل خاکی به هر نقطه از جهان که می رفت، شکلی خاص پیدا می کرد و به این ترتیب بود که مسجد سلیمانی های محصور در کوه تپه ها، فوتبال را انگلیسی و با سانترهای بلند از طرفین بازی می کردند و آبادانی های ساحل نشین، فوتبال را به سبک ساحل نشینان ریودوژانیرو، برزیلی بازی می کردند؛ با دریبل های ریز و حرکاتی انفرادی. آبادانی ها بعدها حتی لباس تیم محبوبشان صنعت نفت را نیز با لباس تیم ملی برزیل سِت کردند.
خاطره بازی نفتی ها در زمین فوتبال
از شکل گیری صنعت نفت و توسعه فعالیت های کمپانی تا ملی شدن نفت و بعد از آن کودتای 28مرداد و استقرار کنسرسیوم، خیلی چیزها در حوزه مناطق نفت خیز تغییر کرد؛ اما فوتبال پابرجا ماند. مسابقات در اداراتِ مختلفِ شرکت نفت، همواره از محبوبیت زیادی بین کارکنان و خانواده های شان برخوردار بود. اینجا بود که ایرانی ها می توانستند انگلیسی ها را به چالش بکشند. "امیل ساوازیان" متولد 1324 در آبادان که دوران کودکی خود را به همراه خانواده در مسجد سلیمان سپری کرده بود و از ارامنه قدیمی نفتی و سال هاست که در خارج از کشور زندگی می کند، در مصاحبه تاریخ شفاهی که برای کتاب ارامنه و صنعت نفت انجام شد، یکی از این بازی ها را که در دوران کودکی او برگزار شده بود، به خاطر داشت. او برایم گفت که به مناسبت های مختلف، بازی فوتبال بین انگلیسی ها و تیم های منتخبی از کارکنان ایرانی کمپانی نفت برگزار می شد. یکی از این بازی ها را به خاطر دارم که انگلیسی ها یک گل به ایرانی ها زدند. یکی از کارگران مسجد سلیمان نامش "مهدی" بود و در گویش محلی و محاوره ای، او را "میتی" صدا می زدند. به قول امروزی ها، دفاع سختی بود. تماشاچیان پرشور مسجد سلیمانی، وقتی انگلیسی ها به سمت دروازه ایرانی ها حمله می کردند، یک صدا فریاد می زدند: "میتی قلمش کن، میتی قلمش کن".یعنی تکل محکم برو روی پای حریف و میتی هم البته کم نمی گذاشت و هر از گاه ساق یک انگلیسی را قلم می کرد. مسابقات فوتبال نفت پس از ملی شدن نیز بین ادارات شرکت نفت و شهرستان های مختلف نفتی در کنار مسابقات والیبال، گلف و اسب دوانی بسیار رایج و مرسوم بود که در بولتن های نفتی، اخبار زیادی از آن ثبت شده است. یا در بولتنی دیگر آمده است: نتیجه مسابقات فوتبال ادارات قهرمانی، روز جمعه 30فروردین 1342 ساعت 4 بعداز ظهر در زمین ورزشی میدان برگزار شد و تیم اداره سرویس های اداری، کاپ قهرمانی را برد و اداره مخابرات به مقام دوم رسید . پیش از آن و از سال های ۱۳۱۷ و ۱۳۱۸ تیم ملی فوتبال ایران تشکیل شده و به عنوان نخستین مسابقه با افغانستان دیدار کرده بود. ورزشگاه امجدیه نیز در همین سال ها تاسیس شد و نهایتا در سال 1325 بود که فدراسیون فوتبال ایران تشکیل شد و یک سال بعد به عضویت فیفا درآمد. به این ترتیب باید گفت که سابقه فعالیت فوتبال در مناطق نفت خیز، حدود 38 سال قبل از تاسیس فدراسیون فوتبال ایران است.شرکت نفت در کنار حفر چاه های نفت و گاز جدید، به ساخت ابنیه خدماتی رفاهی و ورزشی نیز توجهی ویژه داشت. آنها این آموزه انگلیسی را سرلوحه داشتند که می گفت، برای آنکه بهتر کار کنی، بیشتر تفریح کن! ساخت کلوپ ها و باشگاه ها در شهرهای مختلف مناطق نفت خیز، از مسجد سلیمان و آبادان تا هفتکل، لالی، عنبل، آغاجاری، امیدیه، گچساران و اهواز توسعه یافت. پس از آنکه باشگاه های مختلف در مناطق نفت خیز از سوی شرکت نفت ساخته شد، مسابقه ها به صورت باشگاهی برگزار شد که این گونه مسابقه ها نیز مبدأ و آغاز مسابقه های باشگاهی در ایران شدند.
بیشتر این باشگاه ها، دارای زمین فوتبال اختصاصی، استخر شنا، سالن ورزش، سالن سینما و سایر امکانات فرهنگی و ورزشی بودند و در حال حاضر نیز تعدادی از آنها، با وجود تغییر کاربری، در مناطق نفت خیز وجود دارند و میراث صنعتی نفت محسوب می شوند.باشگاه های فرهنگی و ورزشی نیز در مناطق نفت خیز سابقه ای نزدیک به یک قرن دارد و هر باشگاه در رشته های مختلف دارای تیم های ورزشی بوده و در عرصه فرهنگی و هنری نیز فعال و واجد افتخارات ملی و بین المللی است.
قدمت برخی استادیوم های ورزش فوتبال در مناطق نفت خیز ایران، با ورزشگاه های ساخته شده برای المپیک 1908 در لندن همزمان است.در چنین فضایی، بازی فوتبال منجر به ظهور فوتبالیست های مطرحی شد که برای تیم ملی ایران افتخار آفریدند. چند نام شاخص در این زمینه قابل اشاره است:
فوتبالیست های نفتی
صفرعلی ایرانپاک، معروف به صفر ایرانپاک، 2 دی ۱۳۲۵ در مسجد سلیمان متولد شد و فوتبال را از زمین های خاکی مهد فوتبال ایران آغاز کرد. او سپس به شاهین اهواز پیوست و سرانجام در تیم پرسپولیس پایتخت، زندگی حرفه ای خود را ادامه داد. ایرانپاک که رکورددار گلزنی در شهرآورد تهران است، در ۱۱ بهمن ۱۳۸۷ و در سن ۶۲ سالگی در استکهلم سوئد درگذشت و پیکرش بنا به وصیتی که کرده بود، به وطن بازگردانده و در اهواز به خاک سپرده شد.
ایرج سلیمانی، متولد 1325در شرکت شهر نفتی آغاجاری، دیگر فوتبالیست شاخص تاریخ فوتبال ایران است که از مناطق نفت خیز ایران برخاست. سلیمانی، نوجوانی خود را در مسجد سلیمان سپری کرد و همانجا به تیم جوانان شاهین مسجد سلیمان پیوست. او برای تیم منتخب آموزشگاه های مسجدسلیمان نیز برگزیده شد و در مسابقات کشوری حضور یافت. عضویت در تیم فوتبال باشگاه شاهین اهواز، سکوی انتقال این فوتبالیست خلاق نفتی به باشگاه پرسپولیس شد. ایرج سلیمانی، پنج فصل متوالی و موفق را با سرخپوشان سپری کرد و در این مدت سه بار موفق به کسب عنوان نخست باشگاه های ایران (جام منطقه ای و جام تخت جمشید) شد.
او اسفند1387 درگذشت و در کرج به خاک سپرده شد.برزیل ایران، آبادان نیز بازیکنان شاخص بسیاری به فوتبال ایران معرفی کرد. یکی از شاخص ترین آنها، ابراهیم قاسمپور، متولد1336 آبادان است. او فوتبال را از تیم صنعت نفت آبادان آغاز کرد و نخستین بازیکن نفتی در نخستین تیم ملی کشور بود که توانست در جام جهانی حضور داشته باشد. او در تیم ملی خوش درخشید و طی فقط ۳سال (۱۳۵۴-۱۳۵۷) در ۲۸ بازی رسمی برای ایران به میدان رفت. استاد ابراهیم قاسمپور اکنون دوران مربیگری خود را سپری می کند.کریم بوستانی، کریم باوی، برادران بختیاری زاده، بهزاد شهنی غلامپور، کوروش لرستانی، میلاد میداودی، داریوش یزدی و بسیاری از فوتبالیست های شاخص دیگر که نام هایی بزرگ در تاریخ فوتبال ایران و آسیا به شمار می روند، از خاک فوتبال خیز مناطق نفت خیز ایران برخاسته اند؛ جایی که فوتبال جایگاهی ویژه بین مردمانش دارد.
عشق به فوتبال در مناطق نفت خیز
سیمون کوپر در کتاب "فوتبال علیه دشمن" گفته است: فوتبال چیزی بسیار بیشتر از محبوب ترین بازی جهان و برای میلیون ها نفر در سراسر جهان مانند مرگ و زندگی است. این امر در خوزستان و مناطق نفت خیز ایران و در طول تاریخ شکل گیری و توسعه فوتبال به موازات شکل گیری و توسعه صنعت نفت ادامه داشته است. در مناطق نفت خیز مردم با فوتبال به دنیا می آیند، زندگی می کنند و می میرند. در طول این سال ها خیلی چیزها تغییر کرده و این تغییر حتی به رابطه مردم با فوتبال هم رسیده است؛ اما همچنان بارقه هایی از ارتباط احساسی و عاطفی با فوتبال بر سکوهای داغ استادیوم های فوتبال در خوزستان وجود دارد؛ احساسی که تایید کننده تداوم فوتبال در زادگاه آن است.
تحولات تاریخی در میدان بازی
در عرصه جهانی نیز فوتبال جایگاهی ویژه دارد و در طول تاریخ خود بارها تبلور یا جایگزین حتی جنگ ها و درگیری های بین کشورها شده است. شاخص ترین مصادیق آن، اختلاف های تاریخی انگلستان با آرژانتین بر سر جزیره فالکلند و گل معروف به دست خدای دیه گو آرماندو مارادونا در جام جهانی۱۹۸۶ بود. بازی فوتبال همچنان می تواند جایگزین جنگ ها و خونریزی ها با صلح آمیز ترین روش باشد. اواسط قرن 19 ویلیام جیمز، فیلسوف عمل گرای آمریکایی، جنگ طلبی را از خواست های غریزی و وحشیانه انسان بر شمرد و معتقد بود اگر برای جنگ جانشینی پیدا نشود تا هیجانات همراه آن را آرامش بخشد، صلح دوام چندانی نخواهد داشت. وقوع جنگ های جهانی اول و دوم که پس از حیات جیمز و عمدتا بر سر برتری جویی نژادی و ملیت خواهی افراطی به وقوع پیوست، تا اندازه ای می تواند مؤید نظرات او باشد. اکنون می توان مدعی شد که طی یک قرن اخیر فوتبال در دنیا، بخصوص جوامع پیشرفته، همان پدیده ای شده که او خواهان جایگزینی آن به جای جنگ بود.از آنجا که ورزش پیامی بالاتر از صلح ندارد، فوتبال می تواند رویکردی انسانی برای جایگزینی خونریزی ها و میدانی برای جایگزینی جنگ باشد. این ورزش در ایران، میراث صنعت نفت و صلح در جهان، میراث بشریت است.