بنزین خانه آبادان، نخستین موزه صنعت نفت که برشی از تاریخ این صنعت را بازگو می کند
پمپ بنزین تاریخ
مشعل | آبادان، نامی که هنوز هم عطر نفت در کوچه هایش پیچیده است، شهر اولین هاست؛ جایی که روزگاری، پایتخت صنعت نفت ایران بوده و همیشه چند قدم جلوتر از زمان خود حرکت کرده و کانون تجارت در منطقه نیز بوده است؛ اگرچه گذر زمان و فراز و نشیب های تلخ جنگ، چهره این شهر را دگرگون کرده؛ اما امروز به واسطه فعالیت پالایشگاه آبادان و مکانی چون بنزین خانه بر شهرت دیرین خود می بالد. قدم به قدم در خیابان های آبادان، گویی سفر به گذشته ای پرفراز و نشیب را تجربه می کنید و بنزین خانه آبادان، قلبی تپنده برای شهر بوده است.
بنزین خانه، امروز در قالب یک موزه به بخشی از تاریخ صنعت نفت بدل شده است؛ بنایی باشکوه با دیوارهای آجری و معماری خاص که برشی از دوران نفت را یادآور می شود؛زمانی نفت سفید و دیگر سوخت ها را در هزاران حلب توزیع می کرد.
بنزین خانه سال ها در سکوت و فراموشی فرو رفت؛ گویی زمان در دیوارهای آجری اش منجمد شده بود. این بنای تاریخی شاهد رنج ها و امیدهای مردم آبادان بوده است. بازسازی این بنا، فرصتی شد برای بازگویی داستان نفت و آبادان؛ با رویش دوباره امید و گشایش درهای آن به عنوان موزه نفت آبادان، این بنای فراموش شده در دل تاریخ که فرصت شکوفایی دوباره یافت. این موزه، دعوتی است به سفر در زمان، به قلب تاریخ و هویت آبادان که قلب تاریخ نفت را تپش می دهد.
شهر آبادان، شاهد اوج گیری و شکوفایی صنعت نفت در کشور بوده و یادگارهایی ارزشمند از این دوران پرافتخار را در خود حفظ کرده است. یکی از این یادگارها، بنزین خانه آبادان است؛ اولین پمپ بنزین ایران که اکنون با هویتی جدید به عنوان موزه نفت آبادان، درهای خود را به روی بازدیدکنندگان گشوده است. بنزین خانه، دیگر صرفاً یک ساختمان قدیمی و مکانی برای بازدید نیست؛ بلکه تجربه ای است از درک تاریخ و زنده نگه داشتن خاطره ای شهری که نگین خلیج فارس بوده است.
سوخت در نقطه آغاز
بنزین خانه آبادان که در سال ۱۳۱۶ شمسی از سوی شرکت بریتیش پترولیوم ساخته شد، نخستین پمپ بنزین ایران بوده است. در آن دوران، آبادان به دلیل موقعیت استراتژیک و نزدیکی به منابع نفت، به عنوان یکی از مهم ترین مراکز توزیع سوخت در کشور شناخته می شد. بنزین خانه، نه تنها محل توزیع نفت برای مصارف خانگی و بنزین برای حمل و نقل خودروها، لنج ها و هواپیماها بود؛ بلکه به عنوان یک نماد از تمدن و مدرنیته نیز در شهر شناخته می شد. معماری این ساختمان با تلفیق عناصر اروپایی و ایرانی، جلوه ای خاص به آن بخشیده بود.
از فراموشی تا احیا
پس از گذشت سال ها و با تغییرات گسترده در صنعت نفت، بنزین خانه آبادان بتدریج از چرخه فعالیت خارج شد و سال ها در فراموشی و بی توجهی به سر برد. این بنای تاریخی ارزشمند، در زمان جنگ هشت ساله دفاع مقدس نیز در معرض آسیب های جدی قرار داشت و احتمال تخریب آن بسیار زیاد بود. باگذشت زمان و با موافقت وزیر نفت وقت در اواخر سال ۱۳۹۲ مبنی بر راه اندازی موزه های صنعت نفت در آبادان، ۵ نقطه برای احداث موزه نفت انتخاب شد، به طوری که در سال 1394 طرح احیا و راه اندازی بنزین خانه آبادان در دستور کار قرار گرفت و با تلاش خستگی ناپذیر مسئولان و حمایت های مردمی، این طرح با هدف حفظ و مرمت آثار تاریخی و ارزشمند نفت به اجرا درآمد و به موازات این اقدام، شناسایی و گردآوری اشیا و اسناد صنعت نفت در سراسر کشور، بویژه مناطق نفت خیز جنوب آغاز شد.
افتتاح باشکوه و استقبال گسترده
در روز ۲۸ دی ماه ۱۳۹۵، شهر آبادان، میزبان برگزاری یک مراسم رسمی بود؛ مراسمی که در تقویم تاریخ صنعت نفت ایران نیز ثبت شد.آن روز، شهر حال و هوای ویژه ای داشت. «موزه بنزین خانه آبادان» با حضور مقام های دولتی، مسئولان صنعت نفت، هنرمندان و مردم خونگرم آبادان، با شکوه وصف ناپذیری افتتاح شد. این مراسم که با استقبال گسترده مردم مواجه بود، نشان داد که مردم آبادان، به تاریخ و فرهنگ خود اهمیت زیادی می دهند. سخنرانان در این مراسم، بر اهمیت حفظ میراث نفتی کشور و معرفی آن به نسل های آینده تاکید کردند.
اهداف تاسیس موزه
موزه بنزین خانه آبادان با هدف حفظ و نمایش ارزش های تاریخی و فرهنگی این مکان، محور اصلی خود را بر آموزش نسل های آینده درباره تاریخچه و نقش استراتژیک صنعت نفت در توسعه اقتصادی و اجتماعی ایران قرار داده است. این فضا افزون بر اینکه به بازدیدکنندگان فرصت می دهد تا با اسناد، عکس ها و وسایل اصیل صنعت نفت آشنا شوند، با فراهم آوردن زیرساخت های پژوهشی، کتابخانه و آرشیو دیجیتال نیز محققان و دانشجویان را در مسیر تحقیق و نوآوری یاری می کند. از سوی دیگر، موزه بنزین خانه آبادان، با ارائه مسیرهای جذاب تور، نمایشگاه های تعاملی و برنامه های فرهنگی متنوع، جاذبه ای برای گردشگران داخلی و خارجی می شود و از طریق ایجاد شغل در بخش های خدماتی، فروشگاه های سوغاتی و صنایع محلی به اقتصاد منطقه کمک می کند. در مجموع، موزه بنزین خانه آبادان به عنوان پلی زنده بین گذشته و آینده، آموزش، پژوهش، گردشگری و توسعه اقتصادی را در قالبی یکپارچه و قابل دسترس برای همه همگام می کند.
معماری موزه، تلفیقی از سنت و مدرنیته
طراحی و معماری موزه بنزین خانه آبادان، بسیار زیبا و چشم نواز است. در این موزه، تلاش شده تا معماری اصلی بنا حفظ و در عین حال، امکانات مدرن نیز برای بازدیدکنندگان فراهم شود. در طراحی موزه، از مصالح بومی و مواد اولیه محلی استفاده شده تا بافت تاریخی آبادان محفوظ بماند. این موزه با مساحت یکهزار و 856 مترمربع از یک ساختمان اصلی و 2 ساختمان جانبی تشکیل شده است.
بنزین خانه، اکنون میزبان مجموعه ای بی نظیر از آثار، اسناد و اشیای مرتبط با صنعت نفت و تاریخ آبادان است. همچنین در آن می توان روزنامه ها، مکتوبات، تصاویر و اسناد قدیمی و اسکناس های منقش به تصاویر پالایشگاه ها و تاسیسات نفتی را مشاهده کرد. با قدم نهادن در این موزه، در فرایند پالایش نفت غرق می شوید، نقش نفت را در اقتصاد ایران لمس کرده و زندگی روزمره مردم آبادان در دوران اوج رونق را مجسم می کنید. از نمایشگاه های تصویری و مستندهایی که قصه های فراموش شده را زنده می کنند، تا اشیای تاریخی و دست نوشته هایی که ردپای تلاشگران صنعت نفت را به نمایش می گذارند، هر گوشه ای از این موزه، دریچه ای به گذشته است.
میراثی برای آیندگان
بنزین خانه آبادان، نه تنها یک موزه نفیس و ارزشمند است؛ بلکه نمادی از تاریخ و فرهنگ غنی آبادان و صنعت نفت ایران به شمار می رود. این موزه، فرصتی بی نظیر را برای آشنایی با گذشته و درک اهمیت این صنعت در توسعه کشور فراهم می کند. با حمایت های مسئولان و همت مردم، این موزه به یکی از مهم ترین مراکز فرهنگی و گردشگری خوزستان و ایران تبدیل شده و میراث نفتی کشور را به نسل های آینده منتقل می کند.
موزه بنزین خانه زیر ذره بین
ساختمان شماره 1
ساختمان شماره 1، از 2 سالن کوچک تشکیل شده و اشیای جالب توجهی دارد که زینت بخش این قسمت از موزه شده است؛ مثل انواع بشکه، پیمانه نفت و قیف، انواع کیل و پیمانه های مدرج و مجموعه ای از حلب های20 لیتری مخصوص حمل سوخت و مواد نفتی. همچنین تصاویری از جایگاه های قدیمی بنزین و توزیع کنندگان سوخت که به وسیله حیواناتی همچون قاطر و شتر، نفت را به نقاط دوردست می بردند.
ساختمان شماره 2
در ضلع شمال غربی موزه، ساختمان دیگری با قدمت 60 سال قرار دارد که زمانی به عنوان ساختمان پخش مورد بهره برداری قرار می گرفت. این ساختمان از چهار سرسرا تشکیل شده است:
سرسرای اول
در سرسراى اول، به عنوان بخش ورودی ساختمان، لوازم نفت سوز خانگی، صنعتی و نمونه هایی از اسکناس و تمبرهای صنعت نفت که به مناسبت مختلف چاپ و منتشر شده، انواع چراغ لامپ، گردسوز، فانوس، دستگاه خوراک پزی، اجاق فتیله ای، چراغ تلمبه ای نفتی (پریموس) و... به نمایش گذاشته شده است.
سرسرای دوم
سرسراى دوم که به وسیله یک ویترین شیشه ای با انواع چراغ فتیله ای، از اتاق اول جدا شده، برای نمایش انواع بخاری، تصاویر نمونه های اصلی ظرف های روغن موتور، امشی و دیگر فراورده های نفتی عرضه شده در جایگاه ها، روزنامه ها و آگهی های قدیمی تبلیغاتی و تصاویر کارگران در نظر گرفته شده است.
سرسراى سوم
سرسرای سوم برای معرفی و نمایش اجزای داخلی دستگاه های پمپ بنزین، «دیسپنسر» (توزیع کننده ها) در نظر گرفته شده است. وظیفه دیسپنسرها، مکش فراورده های نفتی از مخازن موجود در جایگاه پمپ بنزین و پمپ کردن آنها به باک خودروهاست.
سرسراى چهارم
این سرسرا به عنوان فروشگاه، برای عرضه و فروش محصولات فرهنگی - هنری در نظر گرفته شده است. روی اغلب اقلام، تصویری از موزه بنزین خانه حک شده است. انواع کلاه، تیشرت، لیوان، ساعت، کیف دستی، ماشین های بازی کوچک و... از کالاهای عرضه شده ای است که بازدیدکنندگان می توانند در صورت تمایل، آنها را با قیمت مناسب خریداری كنند.
مخزن های پرچی
2مخزن پرچی بزرگ در محوطه میانی ساختمان های شماره 1 و 2 از دیگر اجزای تشکیل دهنده موزه است. جالب آنکه به دلیل نبود فناوری جوش در آن زمان، تمامی اتصالات این مخازن با پرچ انجام شده است.
خودروهای قدیمی
راهروی باریکی، بازدیدکنندگان را به پشت ساختمان شماره2 و به محل استقرار سه دستگاه تانکر سوخت قدیمی هدایت می کند. یک دستگاه تانکر قدیمی حمل سوخت گازوئیل از نوع لیلاند ساخت کشور انگلستان، یک دستگاه تانکر لیلاند برای حمل سوخت هواپیما و یک دستگاه ماشین آتش نشانی مارک دوژ، از جمله خودروهای مستقر در این قسمت هستند.
ساختمان شماره 3 و محوطه موزه
بخش دیگر موزه را فضای باز و محوطه بیرونی تشکیل می دهد. در ابتدای ورود به موزه، محوطه ای وسیع مزین به گیاهان و درختان بومی دیده می شود. یک دستگاه خودروی اُپل قدیمی قرمزرنگ ساخت کشور آلمان متعلق به سال 1953 میلادی، ماکتی از یک دستگاه پمپ بنزین قدیمی دستی و کارمند جایگاه در حال بنزین زدن در این محوطه، نحوه سوخت رسانی را در ایام گذشته به تصویر می کشد.
در این فضا مجموعه ای از دستگاه های پمپ بنزین به ترتیب سال ساخت و بر اساس روند تکاملی آنها، کنار هم چیده شده اند. قدیمی ترین دستگاه، یک پمپ دستی شیشه ای مدرج ساخت سال 1925 میلادی است که به شرکت انگلیسی «ساتم» تعلق دارد. اغلب دستگاه های نمایش داده شده که تعداد آنها به 12 عدد می رسد، ساخت شرکت های انگلیسی، آمریکایی و ژاپنی است که البته در میان آنها محصولات کشورهای آلمان، استرالیا و هندوستان نیز دیده می شود.