پایانه صادراتی SPMدر 5 کیلومتری جنوب جزیره لاوان قرار دارد و با توجه به اینکه نفت خام تولیدی از 4 میدان نفتی خلیج فارس از آن صادر می شود، از اهمیتی ویژه برخوردار است.
انتقال نفت از عمق 58متری دریا به تانکرهای نفتکش غول پیکر VLCC با استفاده از 2 رشته شیلنگ 20 اینچ که درمجموع از 53قطعه شیلنگ متصل به هم تشکیل شده اند، انجام می شود.
«امیر سلمانی» یکی از غواصان نفتی با سر و صورتی آغشته به سیاهی نفت پس از عملیاتی سخت و طاقت فرسا برای تعویض شیلنگ های بارگیری نفت از اعماق دریا به سطح آب بازگشته است که امیرعباس نوید، رئیس واحد تعمیرات زیر آب منطقه لاوان می گوید: نفتی شدن همانند خیس شدن، موضوعی عادی و بخش جدایی ناپذیر از این حرفه است.
روایت نخست از عملیات
سلمانی می گوید: هنگام عملیات، تنها به جلوگیری از نشت نفت فکر می کردم و بعد متوجه شدم که خودم هم آغشته به سیاهی هستم. آن زمان، فقط کار برایم اهمیت دارد که به بهترین نحو انجام شود.
روز کاری پنج شنبه (20 آذر 1404) برای تیم تعمیرات زیرآب منطقه لاوان آغاز می شود. طبق برنامه ریزی، براساس شرایط دریا و جریان آب، نفرات راس ساعت 5 صبح با تجهیزات کامل روی عرشه کشتی، برای شروع عملیات تعویض شیلنگ های آسیب دیده در محل حاضر می شوند. موقعیت، پایانه صادراتی نفت خام جزیره لاوان است که در آن تیم 6 نفره با آسیب دیدن یکی از شیلنگ های بارگیری پایانه، دست به کار می شوند. پیش تر تیم قبلی، فاز یک عملیات را انجام داده است و نفرهای جدید برای تکمیل، به عمق آب می روند و امیر سلمانی که دوره استراحت (رست) را در منزل می گذراند، به دلیل کمبود نیرو برای انجام این عملیات با پرواز خود را به منطقه لاوان می رساند. اهمیت تکمیل این عملیات از آن رو مهم است که صادرات نفت خام به وسیله همین رشته شیلنگ های بارگیری (استرینگ ها) که به کشتی های نفتکش متصل می شوند، صورت می گیرد. آسیب دیدن هریک از 27 قطعه شیلنگ بارگیری، نیازمند جداسازی کامل و اتصال دوباره، پس از تعویض قطعه معیوب است.
با وجود نامساعد بودن شرایط دریا، برای پایدار کردن عملیات صادرات نفت خام، باید فرایند را در هر شرایطی به نتیجه می رساندیم؛ آسان نبود. شرایط سخت، دید محدود و مسئولیت بسیار زیاد، بار مضاعفی افزون بر تجهیزات سنگینی بود که بر دوش می کشیدیم.
چند بار مشکل ایجاد شد و همان زیرآب دست به راهکاری دیگر می زدیم. باید دقیق و حساب شده تصمیم می گرفتیم، چون کوچک ترین خطا با آسیب های جدی همراه است؛ ضمن آنکه هواشناسی، از در راه بودن طوفانی سخت خبرداده بود و همین موضوع سبب شد سرعت انجام عملیات افزایش یابد. عملیات می بایست با در نظر گرفتن شرایط جوی و رعایت ایمنی انجام می شد، ضمن آنکه می باید به یک پایان کار خوب هم فکر می کردیم. پس از 6 ساعت تلاش طاقت فرسا در زیر آب، سرانجام موفق شدیم بخش آسیب دیده را در شرایطی نسبتا نامساعد تعویض کنیم.
امیر سلمانی در طول این عملیات بی آنکه متوجه شود، پس از رسیدن به سطح آب، تازه طعم نفت روی چهره خود را مزه مزه می کند؛ نفتی که در اثر ضربه های آب دریا از داخل شیلنگ های بارگیری بیرون زده شده و غواصان در عملیات مختلف زیرآب، از آن در امان نیستند.
سلمانی می گوید: بالا که آمدم، سروصورتم را سه بار با تاید شستم، اما فایده نداشت. هشت بار شامپو هم اثر نکرد؛ چاره ای باقی نماند جز اینکه آن را با گازوییل شست وشو دهم. به نظر می رسد آن هم تاثیری نداشته باشد، چون هنگام خواب، نفت های باقی مانده در گوش به روی بالش می چکد. ما دیگر از پوست و گوشت و جسم خود گذشته ایم؛ این وظیفه ای است که در قبال کشورم، فرزندانم و نسل آینده انجام می دهم.
سلمانی، اهل آذربایجان شرقی است و از دوران نوجوانی عاشق هیجان و انتخاب این شغل هم براساس همین روحیه بوده است. با سابقه ای که در نیروی دریایی داشته، با گذراندن چند دوره آموزشی در صنعت نفت، رشته غواصی صنعتی را ادامه داده و به تیم تعمیرات زیر آب منطقه عملیاتی لاوان پیوسته است؛ می گوید: عاشق این شغل هستم.
تصویری دیگر از یکی از هم تیمی های او در گروه تعمیرات زیر آب منطقه عملیاتی لاوان، مربوط به دانیال اسماعیلی است که وضعیت تقریبا مشابه همکار خود دارد. متولد 1364 در مشهد مقدس است و بعد از گذراندن دوره 6ماهه آموزشی غواصی حرفه ای در منطقه لاوان، در این تیم مشغول فعالیت شده است. روایت او نیز خواندنی است: آن روز دریا بسیار مواج و آزاردهنده بود. یکی از سختی های کار، بستن تعداد زیادی پیچ و مهره های فلنج های خط بود. شیلنگ بارگیری مملو از نفت بود. برای کار نصب، بدون تجهیزات به داخل دریا پریدم که آب دریا، نفت باقی مانده در لوله را به بیرون پرتاب کرد و به سروصورتم پاشید. بعد از آن که به سطح آب آمدم، همکاران عکسی از من ثبت کردند؛ البته باید بگویم که پاک کردن نفت روی سروصورت داستان دیگری است. سال ها پیش، نفت را با گازوییل پاک می کردیم، اخیرا به این کشف رسیدیم که با روغن مایع، مواد نفتی بهتر از بین می روند و پاک می شوند. یک لحظه تصور کنید می خواهید روغن مایع را به صورت بزنید. آسان نیست، اما خب چاره ای هم نداریم. گازوییل پوست را می سوزاند و آتش می زند. با این حال امیرعباس نوید، رئیس تعمیرات زیر آب منطقه عملیاتی لاوان می گوید: آغشته شدن پوست بدن به نفت، عوارض پوستی مختلفی به همراه دارد و موادی که برای شستن آن به کار می روند نیز این عوارض را تشدید می کنند. هر کدام از نفرات، با مواد و محلول های مختلف مانند تاید و روغن مایع گرفته و محلول های شیمیایی پاک کننده با پایه آب، سروصورت آغشته به نفت خود را پاک می کنند، اما خطر واقعی از جانب گاز همراه نفت ایجاد می شود که می تواند با یک تنفس، جان فرد را نشانه رود. همین عکس و عملیات بهانه ای می شود تا بخش های نادیده فعالیت این غواصان را بشنوم.
غواصی نفت از نمای نزدیک
محل کار غواصان صنعتی در اعماق آب و شرح کار عملیات تعمیراتی در بخش های مختلف تاسیسات زیرآب صنعت نفت است که نقش مستقیم در ایمنی و تداوم تولید و صادرات نفت خام دارد، اما دنیای زیر آب برای آنها برخلاف هر یک از ما که تجربه شنا در دریا و زیر آب را داریم، به آن زیبایی های مسحورکننده خلاصه نمی شود. غواصی صنعتی برخلاف غواصی تفریحی و ورزشی، تنها شنا کردن زیرآب و رفاقت با موجودات زیبای دریایی نیست. بلکه فعالیتی است که فرد را در معرض خطرهای متعدد قرار می دهد که رویارویی با اغلب آنها اجتناب ناپذیر است. برای نمونه می توان از تنفس و قرار گرفتن بدن تحت فشار «هایدرواستاتیک» نام برد که عوارضی مستقیم و غیرمستقیم به همراه دارد، همچنین تجهیزات سنگین بر دوش، ریسک فنی، دید محدود و گردش مزاحم موجودات دریایی، برخی دیگر از این خطرهاست. فعالیت آنها، جدال با آهن و خطوط لوله در زیر آب به عنوان تاسیسات دریایی و زیرساخت های حیاتی در صنعت نفت است که بیش از نیم قرن از عمر آن می گذرد و بدون تلاش این غواصان صنعتی، نمی توان تجهیزات را بهره برداری و ایمن سازی کرد. غواصان در صنایع نفت و گاز، مطابق نیاز صنعت نفت، اقدام های مختلفی همچون تعمیر و نگهداری خطوط لوله، تاسیسات زیرآب مانند شیرآلات سرچاهی در بستر دریا، سکوها و شناورها، پایانه ها و اسکله ها، هدایت دکل های حفاری برای استقرار در مجاورت سکوها و چاه ها، جوشکاری و برشکاری، فیلمبرداری و عکسبرداری، همچنین اندازه گیری میزان حفاظت کاتدی سازه ها، نصب آند روی تمام سازه های فلزی در زیرآب برای تقویت حفاظت کاتدیک، بازرسی فنی و بازدیدهای دوره ای و ایجاد پوشش های حفاظتی روی پایه ها را در ماموریت کاری خود دارند.
برای درک بهتر فعالیت دنیای آنها تصور کنید که هر روز برای رفتن به محل کار خود باید راهی اعماق دریا شوید که فضای کار مملو از خطوط لوله های نفت، تاسیسات و... است. نوید می گوید: مردم در تلویزیون، اغلب غواص را در تصویری در عمق 10 متر زیرآب، کاملا شفاف با کپسول و ماسک در حال غواصی می بینند، این تصاویر را در غواصی صنعتی فراموش کنید. این عمق در غواصی صنعتی و در تاریکی به 50 متر و بیش از آن هم می رسد. مردم عموما از خطرهای غواصی فقط کوسه را می شناسند، از نظر ما کوسه و جانوران دریایی در آخرین رده های خطر قرار دارند. اولین خطر، انسان ها و اشتباه هایی هستند که مرتکب می شوند و نیاز به کنترل های منظم دارند. غواص با مسائل و مشکلات زیادی درگیر است تا طیف وسیعی از فعالیت تیم تعمیرات زیر آب اعم از خطوط لوله، جوشکاری، برشکاری، نگهداری تا نوسازی را به ثمر برساند.
هر آنچه در تاسیسات خشکی روی زمین وجود دارد، در زیرآب هم هست. با این حال عموم مردم، صنعت نفت را با خطوط لوله و تاسیسات مستقر در خشکی می شناسند، پالایشگاه ها را می بینند، بهترین حالت دکل های حفاری روی خشکی را می بینند که البته کار در این بخش ها هم بسیار مهم و سخت است.
تصور کنید افراد و متخصصانی که این کارها را انجام می دهند، در شرایطی کار می کنند که مناسب برای زیست بشر است و امکانات شهری و خدماتی مختلف، با یک تلفن و درنهایت طی یک یا دو ساعت قابل دسترس است.
اما وقتی نفت را از جایی استخراج کنید و مجبور باشید از یک لایه اضافی عبور کنید تا به بستر زمین برسید، شرایط فرق می کند. نام این لایه دریاست، آب شور، محیط خورنده و خطرناک که 100 درصد از قوانین طبیعی تبعیت می کند و نه قوانین طراحی شده بشر. سکوی نفتی که نوک کوه یخ است و بخش اعظم آن زیر آب قرار دارد. 17 میدان نفتی و گازی فعال با بیش از 300 سازه دریایی و حدود 10 هزار کیلومتر خطوط لوله روی بستر و زیر دریاست که انرژی و هزینه مضاعف برای نگهداشت و تخصص هایی منحصربه فرد را می طلبد. در بخش خشکی صنعت نفت، با این مشکلات مواجه نیستیم یا این مشکلات با سطح کمتری وجود دارد. ایجاد یک سوراخ و نشت از یک خط لوله در خشکی با هزینه ای اندک و در زمانی کوتاه قابل ترمیم است. همین اتفاق در عمق 30 تا 50 متری دریا یک میلیون دلار هزینه دارد و فاز عملیاتی آن حداقل 10 روز زمان می برد.
به طور کلی هزینه استخراج نفت و گاز در دریا حداقل پنج برابر بیشتر از خشکی و نیازمند ابزارآلات، تجهیزات و مهارت های خاص است.
براساس آنچه از وظایف تیم تعمیرات زیر آب منطقه عملیاتی لاوان آشنا شدیم، رئیس تعمیرات زیر آب منطقه عملیاتی لاوان می گوید: یک اشتباه لفظی در صنعت نفت رایج شده است و آن به کار بردن اصطلاح «واحد غواصی» است که چنین چیزی نداریم. مهندسان و تکنیسین هایی با تخصص های ویژه مانند بازرسی فنی، جوشکاری و ... داریم که برای رسیدن به محل کار خود در زیر دریا، به آنها آموزش غواصی داده می شود و این نفرات هر آنچه در کارگاه ها و تاسیسات خشکی فراگرفته اند، باید زیرآب انجام دهند. این نفرها برای رسیدن به محل کار (زیرآب) و بازگشت به سطح با مشکلاتی متعدد مواجه هستند.
توضیحات وی نشان می دهد که در جدال با آهن و فولاد در محیط زیرآب، باید در برابر قوانین طبیعت تسلیم بود. شرایط جوی، ارتفاع امواج، جریان جزر و مد،جانوران دریایی و مهم تر از همه تاثیرات فشار بر بافت های بدن، مواردی هستند که نمی توان و نباید نادیده گرفته شوند.
همین موارد باعث می شود این جمله طلایی را از او بشنوم که مدیران من در دریا و زیر آب، قوانین فیزیک و طبیعت هستند.
خطرهای نادیدنی زیر آب
مواردی که نشان می دهد در این کار همیشه خطر در کمین است و از امیرعباس نوید می خواهم تصویری از