پزشکی خانواده با قدمت 100 ساله چتری مطمئن برای کارکنان صنعت نفت است
کار، آرامش، سلامـت
فاطمه دهقان نیری | در دل دنیای پرهیاهوی صنعت نفت، جایی که صدای ماشین آلات و بوی نفت خام با زندگی روزمره کارکنان گره خورده است، چتر حمایتی پزشکی خانواده، آرام و مطمئن بر فراز خانواده های نفتی گسترده شده که پرونده سلامت هر خانواده را مانند داستانی زنده دنبال و مسیر درمان را روشن می کند؛ همدمی دیرینه که به گفته رئیس تیم سلامت خانواده سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت، به دلیل ویژگی های خاص جمعیت تحت پوشش، ساختار سازمانی و نیازهای ویژه شغلی و اجتماعی کارکنان، از جمله نخستین نهادهایی است که پیش از استقرار رسمی این برنامه در نظام سلامت کشور، از سوی سازمان بهداشت و درمان در صنعت نفت به اجرا درآمده است. مروری بر تاریخچه، مبانی و عملکرد پزشکی خانواده در صنعت نفت، دیگر موضوع هایی است که خبرنگار «مشعل» در گفت وگو با کوروش هاشمی اصل، رئیس تیم سلامت خانواده سازمان بهداشت ودرمان صنعت نفت به آن پرداخته است.
چرا پزشکی خانواده در نظام سلامت اهمیت دارد؟
پزشکی خانواده واژه ای نوبنیاد در نظام سلامت کشور اما دیرینه در صنعت نفت به شمار می آید که نقشی بنیادین در ارتقای کیفیت خدمات، افزایش رضایتمندی گیرندگان خدمت و بهبود شاخص های سلامت ایفا می کند. امروزه پزشکی خانواده به عنوان ستون فقرات مراقبت های اولیه سلامت، در بسیاری از کشورهای منطقه مدیترانه شرقی و خاورمیانه به اجرا درآمده است. کشورهایی مانند ترکیه، امارات متحده عربی، قطر، عمان، عربستان سعودی، اردن و مصر با الگوها و ساختارهای متفاوت، برنامه پزشکی خانواده را در نظام سلامت خود مستقر کرده اند و از آن به عنوان ابزاری مؤثر برای ارتقای کیفیت خدمات، افزایش عدالت در دسترسی و کنترل هزینه های سلامت بهره می برند. در ایران نیز پزشکی خانواده به عنوان یکی از سیاست های کلان نظام سلامت در روستاها و شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر از سال ۱۳۸۴ آغاز شد، اما بنا به دلایلی به جز در دو استان فارس و مازندران، در دیگر استان ها فراگیر نشد.
سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت، به واسطه مسئولیت تأمین سلامت کارکنان صنعت نفت و خانواده های آنان، از دیرباز با ضرورت ایجاد یک نظام منسجم، پایدار و پاسخگو در حوزه سلامت مواجه بوده است. پراکندگی جغرافیایی مناطق عملیاتی، شرایط خاص کاری، خطرات شغلی و سکونت خانواده ها در شهرک های سازمانی، زمینه ای فراهم کرده است که بسیاری از اصول پزشکی خانواده به صورت بومی و تدریجی در این سازمان شکل گیرد.
ارائه خدمات پزشکی خانواده در صنعت نفت از چه سالی کلید خورد؟
پیشینه پزشکی خانواده در صنعت نفت ایران به گذشته های دور باز می گردد. در واقع از نخستین روزهای پایه گذاری صنعت نفت در ایران به ساختاری ابتدایی از نظام ارجاع که بخشی جدایی ناپذیر از پزشکی خانواده است، برمی خوریم. در سال 1918 میلادی (حدود 107 سال پیش) هنگامی که نخستین بیمارستان نفت در مسجدسلیمان گشایش یافت، متولیان امر همزمان به تاسیس درمانگاه های کوچکی در میادین مختلف نفتی پرداختند تا مصدومین و بیماران دچار مشکلات سرپایی و آسیب های جزیی در آن مراکز درمان شوند و تنها آنهایی که نیازمند دریافت خدمات تخصصی تری بودند به بیمارستان مسجدسلیمان ارجاع داده شوند.
بر پایه اسناد موجود در دهه 40 خورشیدی نخستین بار به اصطلاح پزشکی خانواده در صنعت نفت می رسیم. به عبارت دیگر در اسناد به جای مانده از دومین کنفرانس بهداشتی تهران که توسط شرکت ملی نفت ایران برگزار شد، با اصطلاحاتی چون پزشکی خانواده (FamilyMedicine) و جمعیت طبی (Medical Population) مواجه می شویم.
با این همه، ساختار نوین پزشکی خانواده و نظام ارجاع در صنعت نفت، در قالبی مدون و برنامه ریزی شده و مبتنی بر اصول علمی در دهه هفتاد خورشیدی پایه گذاری شد. در واقع پس از آن که در اوایل سال 1378 بهداری و بهداشت صنعت نفت که زیرمجموعه ای از امور اداری شرکت ملی نفت ایران به حساب می آمد، در قالب سازمانی مستقل با عنوان «سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت» فعالیت خود را آغاز کرد، ساختار نوین پزشکی خانواده در این سازمان شکل گرفت و پس از پشت سر نهادن فراز و نشیب های بسیار، امروز با بهره مندی از برنامه ریزی دقیق، توانمندی فناوری های اطلاعاتی پیشرفته و پزشکان و تیم پزشکی خانواده آموزش دیده و ماهر به دستاوردهایی ارزشمند رسیده است.
ساختار نوین پزشکی خانواده صنعت نفت با چه مولفه هایی توسعه یافت؟
با توسعه زیرساخت های صنعت نفت و افزایش تعداد کارکنان و خانواده های آنان، به ویژه در مناطق دورافتاده و کمتر برخوردار، نیاز به ارائه خدمات سلامت پایدار و سازمان یافته افزایش یافت. در این مقطع، ایجاد مراکز بهداشتی- درمانی ثابت و تعریف جمعیت تحت پوشش مشخص، به عنوان یکی از راهکارهای اساسی مورد توجه قرار گرفت. این مراکز به تدریج وظایفی فراتر از درمان، شامل مراقبت های پیشگیرانه، آموزش سلامت و پیگیری وضعیت سلامت خانواده ها را به عهده گرفتند، ضمن اینکه با گذشت زمان، نقش پزشکان عمومی شاغل در سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت به سمت ایفای مسئولیت های جامع تری سوق یافت.
این پزشکان، افزون بر ارائه خدمات درمانی، به مراقبت مستمر از افراد و خانواده ها، مدیریت بیماری های مزمن، غربالگری، آموزش سلامت و هدایت بیماران در نظام ارجاع داخلی پرداختند. وجود پرونده های سلامت، ثبت سوابق پزشکی و ارتباط طولانی مدت پزشک با جمعیت تحت پوشش، از جمله مؤلفه هایی بود که الگوی پزشکی خانواده را محقق می ساخت.
نظام ارجاع درون سازمانی که در آن بیمار پس از ارزیابی توسط پزشک سطح اول به صورت هدفمند به خدمات تخصصی ارجاع می شد، از دیگر ویژگی های مهم این ساختار بود. این موضوع موجب استفاده بهینه از منابع، کاهش مراجعات غیرضروری به سطوح تخصصی و افزایش هماهنگی مراقبت ها شد.
روند انطباق پزشکی خانواده با تحولات نظام سلامت را چگونه ارزیابی می کنید؟
با تغییر الگوی بیماری ها از بیماری های عفونی و حاد به بیماری های مزمن غیرواگیر، اهمیت نقش پزشکی خانواده در مدیریت طولانی مدت بیماران بیش از پیش نمایان شد. سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت با بهره گیری از ساختار موجود، توانست برنامه های مراقبتی مبتنی بر پیگیری مستمر، آموزش خودمراقبتی و ارتقای سبک زندگی سالم را توسعه دهد.
همزمان با مطرح شدن رسمی برنامه پزشکی خانواده در سطح ملی، این سازمان به دلیل برخورداری از زیرساخت های مناسب، از جمله پوشش جمعیتی مشخص، ثبات نیروی انسانی و شبکه مراکز درمانی، آمادگی نسبی برای تطبیق با این برنامه را داشت. در سال های اخیر، توجه به سلامت روان، مشاوره های خانوادگی، مراقبت از سالمندان و پیشگیری از عوامل خطر بیماری های غیرواگیر، جایگاه پزشکی خانواده را در سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت تقویت کرده است.
تیم پزشکی خانواده صنعت نفت در چند مرکز مستقر است؟
در حال حاضر سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت ایران با برخورداری از 62 مرکز سلامت خانواده، حدود 200 پزشک خانواده، به همین تعداد پرستار خانواده و 75 ماما، یکی از گسترده ترین و منسجم ترین ساختارهای پزشکی خانواده را در میان سازمان های ارائه دهنده خدمات سلامت کشور دارد. عمده ترین علل مراجعه به این مراکز، پس از بیماری های ویروسی تنفسی مانند سرماخوردگی، مربوط به بیماری های مزمن غیرواگیر از جمله دیابت و پرفشاری خون است که این موضوع، اهمیت نقش پزشکی خانواده در پیشگیری، تشخیص زودهنگام و مدیریت طولانی مدت این بیماری ها را آشکارتر می سازد.
سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت ایران را می توان یکی از نمونه های موفق اجرای عملی اصول پزشکی خانواده در کشور دانست. این سازمان، پیش از استقرار رسمی پزشکی خانواده در نظام سلامت ایران، بسیاری از مؤلفه های کلیدی آن را به صورت بومی و متناسب با شرایط خاص خود به اجرا درآورده است. تجربه این سازمان نشان می دهد که وجود جمعیت تحت پوشش مشخص، پزشک ثابت، نظام ارجاع کارآمد و تأکید بر مراقبت های اولیه، می تواند نقش مهمی در ارتقای سلامت جامعه ایفا کند. بهره گیری از این تجربه هم می تواند در توسعه و بهبود برنامه پزشکی خانواده در سطح ملی راهگشا باشد.