همسویی بهداشت و درمان صنعت نفت با استانداردهای جهانی در کنترل دیابت کارکنان
شیرینی تلخ
فاطمه دهقان نیری | دیابت، به عنوان یکی از مهم ترین بیماری های غیرواگیر قرن حاضر، به چالشی جدی در حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است. با توجه به روند رو به رشد شیوع این بیماری در جهان به ویژه در کشورهای در حال توسعه، ضرورت آگاهی بخشی عمومی، ارتقای سبک زندگی سالم و توسعه زیرساخت های مراقبتی و درمانی بیش از پیش احساس می شود. سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت نیز در این زمینه اهتمامی ویژه ورزیده است. به گفته غلامرضا پیوندی، سرپرست مدیریت بهداشت و اچ اس ای سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت، با پایش 10 هزار نفر از کارکنان صنعت نفت و 40 هزار نفر از خانواده های تحت تکفل مبتلا به دیابت، این بیماری تا بیش از 80 درصد کنترل شده که مطابق با استانداردهای جهانی است. خبرنگار «مشعل» در گفت وگو با سرپرست مدیریت بهداشت و اچ اس ای سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت به شرح بیشتر این موضوع پرداخته است که در ادامه می آید.
دیابت چیست و چه عواملی موجب بروز آن می شود؟
مواد غذایی پس از مصرف در بدن به قند ساده ای به نام گلوکز تبدیل می شوند. گلوکز برای تولید انرژی باید وارد سلول ها شود و این وظیفه بر عهده هورمون «انسولین» است که از لوزالمعده ترشح می شود. در حالت طبیعی و ناشتا، میزان قند خون بین ۷۰ تا ۱۰۰ میلی گرم در دسی لیتر است که نشان می دهد انسولین به خوبی عمل کرده و قند به انرژی تبدیل یا در بافت ها ذخیره شده است. در کنار انسولین، هورمون «گلوکاگون» در مواقع افت قند خون، با آزاد کردن گلوکز ذخیره شده، باعث افزایش قند خون می شود و تعادل آن را حفظ می کند.
اما زمانی که قند خون ناشتا به بالای ۱۰۰ و تا ۱۲۵ میلی گرم برسد، فرد در مرحله «پیش دیابت» قرار دارد و عدد بالای ۱۲۶ در دو آزمایش جداگانه، تشخیص دیابت را تأیید می کند.
در حقیقت، دیابت یک بیماری مزمن است که زمانی اتفاق می افتد که بدن یا انسولین کافی تولید نکند یا نتواند از انسولین تولیدشده به درستی استفاده کند. در این حالت، گلوکز به جای ورود به سلول ها، در خون باقی می ماند و سطح قند خون افزایش می یابد. طبق آمار سازمان جهانی بهداشت، این بیماری بیش از ۶۰۰ میلیون نفر را در جهان درگیر کرده است.
به همین دلیل، از سال ۱۹۹۱، روز ۱۴ نوامبر (۲۳ آبان) مصادف با سالگرد تولد کاشف انسولین، به عنوان «روز جهانی دیابت» نام گذاری شده است. در ایران نیز ۱۷ تا ۲۳ آبان به عنوان «هفته ملی دیابت» و شعار امسال «دیابت در مراحل مختلف زندگی؛ دیابت و محیط کار» تعیین شده که بر اهمیت مراقبت از این بیماری در محیط کار تأکید دارد.
علائم و عوامل بروز دیابت چیست و چه افرادی مستعد ابتلا به این بیماری هستند؟
در بیماری هایی مانند دیابت نباید منتظر بروز نشانه ها و علائم باشیم بلکه باید چکاپ ها یا غربالگری سالانه به صورت مرتب انجام شود اما به طور کلی این بیماری دارای چند نشانه بارز است. احساس تشنگی و نوشیدن آب زیاد (پرنوشی)، تکرر ادرار (پر ادراری)، پرخوری، کاهش وزن بی دلیل و پرخاشگری از نشانه های ابتلای فرد به دیابت است که باید طی آزمایش ها، میزان آن را دریابد و در صورت نیاز تحت درمان قرار گیرد.
توصیه می شود از 40 سال به بالا، هر یک تا سه سال، آزمایش غربالگری یا همان چک قند خون انجام شود. خوشبختانه در صنعت نفت، پزشک خانواده و واحد طب کار، این آزمایش ها به صورت روتین و سالانه برای تمام افراد و گروه های سنی انجام می دهند.
اینکه چه افرادی مستعد دیابت هستند، باید بگویم، در کنار ژنتیک، مهم ترین دلیل ابتلا به بیماری دیابت اضافه وزن و چاقی بخصوص چاقی شکمی است و نکته حائز اهمیت اینکه افزایش وزن، باعث کاهش کارایی انسولین در بدن می شود و در نتیجه قند خون افزایش می یابد. بنابراین، افراد چاقی که اطرافیان نزدیک آنها، به دیابت مبتلاست، بسیار مستعد ابتلا به این بیماری هستند.
افزایش سن، عامل دیگر کم کاری انسولین و بروز دیابت است مثلا در گروه های سنی ۳۰ تا ۴۰ سال، احتمال ابتلا هشت تا ده درصد تخمین زده می شود اما بالای ۵۰ سال، این احتمال به 20 تا 25 درصد می رسد و هر چقدر فرد چاق تر باشد، شانس ابتلا در او دوچندان می شود.
کم تحرکی و فشار خون بالا، از عوامل دیگر ابتلا به دیابت است؛ تحرک پایین باعث می شود ترشح انسولین در بدن کاهش یابد و مقاومت به انسولین به وجود آید. در نتیجه قند خون بالا می رود و بیماری دیابت ایجاد می شود.
استرس، بخصوص در محیط کار و اختلال در خواب، عوامل دیگر بروز این بیماری هستند. این موضوع بسیار مهمی است که شعار امسال سازمان جهانی بهداشت و فدراسیون بین المللی دیابت را تحت الشعاع قرار داده است. تغذیه نامناسب و ناسالم، استفاده مداوم از قندها، شیرینی جات، چربی ها و قرار ندادن سبزیجات در فهرست غذایی، احتمال دیابت را افزایش می دهد. ضمن اینکه مصرف دخانیات، آلودگی هوا هم می تواند منجر به بروز دیابت شود.
دیابت نوع 2، شایع ترین نوع این بیماری است که معمولا از 40 سال به بالا و با علائمی که قبلا گفتیم بروز می کند. در این حالت قند خون ناشتا به بالای 140 می رسد و انسولین دچار کم کاری می شود.
دیابت نوع 1 در سن پایین تر و نوجوانی و گاه کودکی بروز می کند؛ در این مورد، ژنتیک و فیزیولوژی بدن بسیار نقش دارد، زیرا در این افراد، انسولین به هیچ عنوان تولید نمی شود و دیابت با نشانه های حادتری بروز می کند. در این حالت، شروع درمان، بلافاصله با انسولین است.
دیابت دوران بارداری هم یکی دیگر از انواع بیماری دیابت است که فقط زمان بارداری اتفاق می افتد و بعد از زایمان از بین می رود هر چند بانوانی که دیابت بارداری داشته اند و والدین هم با این بیماری دست و پنجه نرم می کنند، احتمال اینکه بعدها مبتلا به دیابت نوع 2 شوند، زیاد است پس خیلی باید مراقب این مساله باشند.
فراموش نکنیم در دیابت بارداری، اگر فرد تحت کنترل و درمان قرار نگیرد، جنین هم در معرض خطر دیابت قرار می گیرد. به همین خاطر تمامی خانم های باردار در زمان بارداری، باید مورد آزمایش چکاپ قرار گیرند.
دیابت با چه راهکارهایی قابل درمان است؟
در افراد دیابت نوع 2، در وهله نخست راه های درمان دارویی آغاز می شود و در صورت تداوم مقاومت بدن به سوزاندن قند خون، تزریق انسولین تجویز می شود. در دیابت نوع 1 هم که انسولین از ابتدا باید تزریق شود و درمان دیگری ندارد. اما این نکته را به بیماران دیابتی تاکید می کنم که اولا اصلا از درمان هراس نداشته باشند و دوم اینکه بدانند بیماری دیابت ریشه کن نمی شود، پس باید تا پایان عمر به صورت مستمر داروها را درست مصرف کنند و هرگز قطع نکنند.
در کنار تجویز دارو و انسولین، داشتن رژیم غذایی سالم، خواب منظم، تغییر سبک زندگی و دوری از استرس، بسیار توصیه می شود و کارایی بالایی در کنترل دیابت دارد. فعالیت بدنی فرد هم باید به صورت مستمر حداقل 5 روز در هفته روزی نیم ساعت به صورت ورزش هوازی مثل دویدن، راه رفتن تند و دوچرخه سواری باشد. البته نوع ورزش و میزان آن برای افراد با سابقه بیماری با توجه به اجازه پزشک تعیین می شود.
بی توجهی در درمان دیابت چه عوارضی دارد؟
بی توجهی به درمان دیابت، عوارض بسیار خطرناک و هزینه بری به دنبال دارد، زیرا آسیب های چشمی، قلبی، عروقی و کلیوی را به دنبال دارد. به عنوان مثال، صدمه به عروق به دلیل رسوب قند خون در دیواره رگ ها و در نتیجه گرفتگی رگ، ایجاد می شود که در این حالت احتمال سکته مغزی در فرد دیابتی افزایش می یابد. رگ های شبکیه چشم در اثر فشار خون بالای ناشی از دیابت، دچار صدمه و در صورت بی توجهی، نابینایی به دنبال خواهد داشت.
پس بیمار دیابتی باید به صورت سالانه مورد معاینه چشم، قلب و عروق، نورولوژیک و داخلی قرار گیرد، ضمن اینکه باید مراقب اندام های تحتاتی باشد و کوچک ترین زخم یا کبودی را جدی بگیرد، زیرا باعث سیاه شدن و قطع عضو می شود.
فرد دیابتی، باید دنبال دانایی، آگاهی و دانش بیشتر در مورد بیماری خود باشد تا از بروز عوارض خطرناک دیابت جلوگیری کند. البته بهینه است این اطلاعات را از منابع موثق و مرجع بگیرد نه از فضای مجازی که متاسفانه دانشی را ارائه می دهد که دانش نیست و در حقیقت جهالت است.
بهداشت و درمان صنعت نفت در حوزه کنترل دیابت چه راهکارهایی ارائه کرده است؟
از آنجا که بیماری دیابت، احتمال بروز حادثه در محیط کار را دوچندان می کند، سازمان جهانی بهداشت، استانداردهایی برای سازمان ها و ارگان ها قرار داده و اعلام کرده است که سیستم های سلامت باید ۸۰ درصد بیماران دیابتی خود را تحت کنترل داشته باشند. از آنجا که سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت همواره پیشتاز گام های سلامت برای کارکنان خود است، این سازمان موفق شده با غربالگری سالانه کارکنان و خانواده های آنان، حضور چشمگیر پزشک خانواده و رصد بیماران از سوی این واحد، با تحت کنترل قرار دادن نزدیک به 10 هزار نفر از کارکنان دیابتی خود و 40 هزار خانواده تحت تکفل دیابتی، 80 درصد کنترل دیابت داشته باشد که مطابق با استانداردهای جهانی است. بر این اساس کارکنان صنعت نفت در دراز مدت، نارسایی کلیوی، نابینایی، سکته قلبی و بسیاری عوارض دیگر ناشی از دیابت نخواهند داشت.ضمن اینکه به دنبال کنترل 100درصدی افراد دیابتی هستیم.
فراموش نکنیم که بیماری دیابت سالانه منجر به میلیارد ها دلار هزینه مستقیم و غیر مستقیم در محیط های کاری می شود ،از جمله دیابت کنترل نشده می تواند منجر به بروز حوادث شغلی و کاهش کارایی کارکنان شود،دستیابی به کنترل 80 درصدی در بیماران دیابتیک در صنعت نفت نه تنها نوید کنترل بیماری و عوارض آن را می دهد بلکه مانع از بروز حوادث و صرف هزینه های بی شمار در محیط کار خواهد شد.
اما خبر بد اینکه بنابر غربالگری ها، فقط ۲۵ درصد کارکنان صنعت نفت، وزن طبیعی دارند و۵۰درصد اضافه وزن و 25 درصد دچار چاقی هستند یعنی ۷۵درصد کارکنان در معرض بیماری دیابت قرار دارند که برای این موضوع، سازمان بهداشت و درمان صنعت نفت در صدد برآمده است تا با ارائه سند جامع بهبود تغذیه به تمام واحدهای این صنعت و کنترل تغذیه، قرار دادن امکانات فعالیت فیزیکی برای کارکنان، با موضوع کم تحرکی مقابله کند.