صنعت نفت زادگاه روابط عمومی مدرن
مشعل: «روابط عمومی»؛ عنوانی که برای نخستین بار در زمستان 1334 به طور رسمی در نمودار سازمانی شرکت سهامی تصفیه نفت آبادان و شرکت سهامی اکتشاف و تولید نفت مناطق نفت خیز گنجانده شد. به عبارت ساده تر، این اتفاق نقطه عطف و سرآغازی شد برای نهادینه شدن روابط عمومی در ساختار اداری کشور و تولد رسمی این حوزه در ایران. اگرچه صنعت نفت پیش از این تاریخ هم فعالیت هایی نظیر چاپ، نشر و ارتباطات درون و برون سازمانی داشت؛ فعالیت هایی که عمدتا غیررسمی انجام می شدند؛ اما اتفاق خوب، تاسیس اداره روابط عمومی در شرکت های نفتی بود و این یعنی، نقطه عطفی در رسمیت یافتن این کارکرد ارتباطی و تثبیت جایگاه آن.
کمی که به عقب برگردیم و کتاب تاریخ را ورق بزنیم، می بینیم که در سال 1319 نخست وزیر وقت دستور تاسیس اداره کل انتشارات و تبلیغات را زیر نظر وزارت فرهنگ داد؛ اداره ای که طبق آن دستور، مسئولیت انتشار اخبار دولتی رادیو و تبلیغات را به عهده گرفت؛ اگرچه شرکت نفت انگلیس و ایران هم در واکنش به اعتراضات کارگری سال 1325 اداره ای به نام «اطلاعات» (Information) را در آبادان و بعد در تهران ایجاد کرد؛ البته بعدها و به مرور زمان این اداره به «اداره انتشارات» تغییر نام داد. در آن برهه، اداره انتشارات 2 شاخه اصلی به خود می دید؛ یکی روابط عمومی و دیگری «پابلیسیتی» یا همان تبلیغات غیرمستقیم.
اداره انتشارات؛ نخستین روابط عمومی رسمی ایران
حرف از اولین ها در عرصه روابط عمومی که به میان می آید، با استناد به برخی روایت ها می توان گفت که همان اداره انتشارات شرکت نفت انگلیس و ایران، نخستین روابط عمومی رسمی در ایران است. اداره انتشارات 2 دوره فعالیت داشت؛ یک دوره که فعالیت آن طی سال های 1325 تا 1327 ثبت شده و دیگری که از سال 1327 شروع شده و در سال 1330 با خلع ید از شرکت انگلیسی به کار خود پایان داده است. اداره انتشارات در این 2 دوره، نشریاتی مانند اخبار هفته و خبرهای روز منتشر می کرد؛ البته از چهره های بنامی که در این حوزه فعال بودند، می توان به افرادی همچون ابوالقاسم حالت، دکتر حمید نطقی، ابراهیم گلستان، محمدعلی موحد، هوشنگ پزشک نیا و نجف دریابندری اشاره کرد.
نخستین روابط عمومی مدرن در شرکت ملی نفت ایران
صنعت نفت در سال 1329 ملی شد. بعد از این اتفاق، شرکت ملی نفت ایران از نخستین سازمان هایی بود که واحد روابط عمومی را به شکل مدرن و حرفه ای ایجاد کرد؛ هرچند در سال های بعد، سازمان های بزرگ دولتی و شرکت های صنعتی مانند بانک ملی ایران و شرکت سهامی ذوب آهن اصفهان نیز واحدهای روابط عمومی دایر کردند. نکته قابل تامل اینکه پس از ملی شدن صنعت نفت، ساختار انتشارات حفظ؛ اما مدیریت آن به ایرانیان واگذار شد. عباس مزدا، نخستین رئیس ایرانی این اداره بود و پس از او، ناصر نجمی به طور موقت عهده دار این مسئولیت شد. در نهایت، با پیشنهاد کارکنان، دکتر حمید نطقی که بعدها به عنوان «پدر روابط عمومی ایران» شناخته شد، از سال 1330 تا 1333 ریاست این اداره را به عهده داشت.
تفکیک اداره انتشارات به 2 واحد
با تشکیل کنسرسیوم نفت در سال 1333 تحولات سازمانی گسترده ای رخ داد و اداره انتشارات به 2 واحد «ارتباط با کارکنان» و «روابط» تفکیک شد.
سپس در زمستان 1334 اداره روابط عمومی رسماً در ساختار شرکت های نفتی جای گرفت. پس از آن، شرکت ملی نفت ایران و دفتر کنسرسیوم در تهران نیز اقدام به تأسیس ادارات روابط عمومی کردند.
این ادارات، با فعالیت های مؤثر خود، نقشی مهم در تثبیت جایگاه این حوزه در کشور ایفا کردند، به گونه ای که در دهه 1340 الگوی بسیاری از سازمان ها و صنایع دیگر شدند.
شرکت ملی نفت ایران، راه را هموار کرد
در دهه های40 و 50 شمسی، روابط عمومی در ایران حرفه ای تر شد و بتدریج در سایر وزارتخانه ها و سازمان ها گسترش یافت. همچنان صنعت نفت به عنوان الگوی اولیه مطرح است و شرکت ملی نفت ایران را می توان بنیانگذار این حرفه در کشور دانست. این صنعت با ایجاد ساختارهای ارتباطی منظم، راه را برای توسعه روابط عمومی نوین در ایران هموار کرد.
نخستین رئیس؛ نطقی یا انگلیسی ها
خیلی ها آغاز روابط عمومی در ایران را با نام حمید نطقی، نخستین رئیس روابط عمومی شركت نفت می شناسند؛ اما پژوهشگران بسیاری از جمله حسین میرزایی، تاسیس روابط عمومی در ایران را به 2سال قبل از حضور نطقی در شرکت نفت انگلیس و ایران از سوی خود انگلیسی ها مربوط می دانند. میرزایی می گوید: «در روایت های مشهور درباره تاسیس روابط عمومی در ایران خطا و نقص کم نبوده، در واقع زمان و عملکرد واقعی آن درست بیان نشده و اشتباه در این خصوص به آثار و کلام بسیاری از بزرگان حوزه ارتباطات راه پیدا کرده است.» البته در پژوهشی که درباره تاریخ روابط عمومی صورت گرفته، از شخصی به نام جفری کتینگ به عنوان بنیانگذار روابط عمومی شرکت نفت انگلیس و ایران در شعبه آبادان نام برده شده است. كتینگ که در زمان جنگ جهانی دوم، عکاس رسمی ارتش بریتانیا بود، به دلیل عکس هایی که از فیلد مارشال مونتگمری، فرمانده مشهور انگلیسی ارتش هشتم متفقین گرفته بود، به شهرت رسیده بود.