حفاری در آب های شمالی ایران پس از چند دهه توقف از سر گرفته می شود
جان تازه در خزر
فرصت سرمایه گذاری در سومین منبع انرژی جهان
مشعل: فرمان آغاز دوباره عملیات حفاری اکتشافی در دریای خزراز سوی وزیر نفت، پس از چند دهه خاموشی، دورانی تازه را در تاریخ این جغرافیای مهم گشود تا ضمن دستیابی به منابع جدید هیدروکربوری، مهر تاییدی بر تثبیت حاکمیت ایران در حوزه خزر باشد. گزارش پیش رو نیز با همین رویکرد، به بازتاب دوباره فعالیت های حفاری دراین بخش از آب های کشورپرداخته است که می خوانید.
حفاری در آب های کم عمق دریای خزر، موضوع مهمی است که متاسفانه نزدیک به سه دهه متوقف مانده بود و این توقف زیان های بسیاری را متوجه این بخش از اقتصاد نفتی کشورکرد. آخرین چاه بخش کم عمق دریای خزر در سال ۱۳۷۶ حفر شد. حفاری در بخش عمیق دریای خزر نیز از سال ۱۳۹۳ متوقف مانده بود.
قفلی که گشوده شد
با روی کار آمدن دولت چهاردهم، قفل این در بسته تا مدت های مدید، باز و به دستور محسن پاک نژاد، وزیر نفت، دکل حفاری شرکت حفاری شمال در ساختار رودسر، در بلوک ۱۸ دریای خزر و عمق ۷۰ متری برای انجام عملیات حفاری اکتشافی در بخش کم عمق دریای خزرمستقر شد. آغاز دوباره فعالیت در این بخش نیز پس از تعمیرات سکوی نیمه شناور ایران ـ (امیرکبیر )در برنامه وزارت نفت قرار دارد.
قرار است این حفاری اکتشافی تا عمق نهایی 5 هزار و 77 متر و با هدف ارزیابی مخزنی فعالیت های صنعت نفت در ساختار رودسر انجام شود و این آغازی برای جان بخشی دوباره به خزر است.
خزر از ابتدا تا امروز
اگر تا نیمه اول قرن بیستم، اهمیت خاص دریای خزر منحصر به عملیات صید، ماهیگیری، امور شیلاتی همچنین حمل و نقل دریایی و كشتیرانی بود، بتدریج با شناخته شدن حوضه ها و ظرفیت های هیدروکربنی این منبع آبی و در پی آن اكتشاف و استخراج نفت در آن، اهمیت اقتصادی و تجاری این دریا از لحاظ وجود ذخایر نفت و گاز زیر بستر دریا نیزافزایش یافت.
دریای خزر پس از خلیج فارس و سیبری، سومین منبع انرژی جهان است که بر اساس اعلام آژانس بین المللی انرژی، مجموع ذخایر تایید شده نفتخام و گاز طبیعی آن افزون بر 100 میلیارد بشكه نفت و 12 تریلیون متر مكعب گاز تخمین زده می شود؛ ارقامی که نشان میدهد دریای خزر افزون بر موقعیت ژئوپلیتیک، از لحاظ ذخایر نفت و گاز نیز اهمیت زیادی برای کشورهای حاشیه خزر دارد و سهم عمده این ذخایر به حوضه خزر جنوبی مربوط است که سهم ایران از این منابع را شامل می شود.
وجود منابع وظرفیت های هیدروکربوری در دریای خزر موجب شده است کشورهای حاشیه این دریا به منظور استخراج و بهره برداری از این منابع حضوری فعال داشته باشند. در این میان، ایران نیز مانند دیگر کشورها برای بهره مندی از این منابع خدادادی و صیانت از حقوق ملی، اقدام به فعالیت های اکتشافی در آب های عمیق دریای خزرکرده است.
در نگاه ساده و مقایسه با تجربیات حاصل از حفاری در خلیج فارس، حفاری در آب های عمیق، اقدامی ساده به نظر می رسد، اما در عمل عملیات حفاری در آب های عمیق شرایطی کاملا متفاوت از آب های کم عمق و خشکی دارد که با توجه به حضور تعداد محدودی از کشورهای صاحب نام در عرصه آب های عمیق، ورود ایران به این عرصه، موفقیتی بزرگ محسوب می شود.
بررسی سابقه اکتشاف در خزر به بیش از 60 سال قبل باز می گردد که با هدف دستیابی به منابع هیدروکربوری در مناطق شمال کشور که از منابع سرشار انرژی در جنوب کشور فاصله زیادی دارند و به منظور وابستگی نداشتن به جریان گاز کشور ترکمنستان، سعی شد در این مناطق با حفر چاه های مختلف اکتشاف نفت و گاز محقق شود. به همین منظور چاه های اکتشافی در منطقه دشت گرگان حفاری شده که با وجود مشاهده خصوصیات خوب سنگ مخزن و نیزهیدروکربورهای های سبک، هیچکدام از این چاه ها به عنوان یک منبع انرژی اقتصادی ارزیابی نشدند.
پس از آن در مدیریت اکتشاف شرکت ملی نفت ایران، از حدود 30 سال پیش سه حلقه چاه به نام های مقداد، میثم و خزر در بخش کم عمق دریا حفاری شده است. حفاری این سه حلقه چاه با وجود فراهم آوردن اطلاعات ارزشمند زمین شناسی از سازند ها و لایه های عمیق زیر بستر دریا، با حصول هیدروکربن اقتصادی همراه نبود و متعاقب آن فعالیت در بخش شمالی برای مدتی به صورت معلق باقی ماند تا اینکه تحلیل کامل و جامعی انجام و مسیر اکتشاف و توسعه منابع محتمل در مناطق شمالی کشور به طور راهبردی برنامه ریزی شد؛ از این رو در سال 1379 کنسرسیومی از سه شرکت شناخته شده بین المللی و کارشناسان مجرب ایرانی تشکیل شد که نخست بانک اطلاعات جامعی از اطلاعات لرزه ای دو بعدی و 73 حلقه چاه حوضه خزر را از طریق کشورهای ترکمنستان و آذربایجان فراهم آورده و با انجام لرزه نگاری دوبعدی تکمیلی، پوشش کاملی از اطلاعات لرزه ای منطقه مورد مطالعه به دست آورد: «انجام مطالعات ژئوفیزیک، زمین شناسی و مهندسی نفت و به موازات آن مطالعات تحلیل ریسک های مخزنی، منتج به مشخص شدن 46 ساختار ژئوفیزیکی شد که ازظرفیت های هیدروکربوری قابل ملاحظه ای در بخش دریایی برخوردار است. همچنین مطالعات ژئوشیمی انجام گرفته روی نمونه رسوبات جمع آوری شده از بستر دریا، همچنین نمونه های تراوشات نفت روی سطح دریا، تحلیل خوبی از نوع هیدروکربن محتمل ارائه کرده است.
نتیجه این مطالعات نشان داد که بیشتر ساختارهای هیدروکربوری اولویت دار در بخش میانی حوضه خزر جنوبی و در قسمت های عمیق دریا (حدود 600 تا 800 متر ) قراردارند.
ساختار 6. 2 که پس از حفاری موفق و رسیدن به نفت به میدان «سردارجنگل» نام گذاری شد. ساختار N1 چالوس، ساختار 8. 1، ساختار 7. 1 و بلوک های 26 و 24 به عنوان ظرفیت های بالقوه و اولویت دار برای اقدام های توسعه ای نفت و گاز دریای خزر دسته بندی شده اند. در سال 1383 برای ترسیم دقیق و واضح تر هندسه ساختارهای اولویت دار، لرزه نگاری 3 بعدی بلوک های 6، 7، 8 و 29 انجام و طی بررسی های زمین شناسی و ژئوفیزیک، موقعیت های مناسب حفاری اکتشافی در آنها با تحلیل نقشه های تهیه شده از تفسیر اطلاعات 3 بعدی و بررسی های زمین شناسی تعیین شد. با مشخص شدن اینکه ساختارهای اصلی بخش ایرانی خزر جنوبی در آب عمیق قرار دارند، فراهم آوردن تجهیزات خاص حفاری و اکتشاف در آب های عمیق اجتناب ناپذیر بود.
تفاوت های حفاری در خزر با خلیج فارس
اگر بخواهیم نگاهی مقایسه ای به خزر و خلیج فارس و تفاوتهای حفاری آن بپردازیم با ماهیت نوع فعالیت در خزر بیشتر آشنا می شویم: در خلیج فارس عمق آبی که حفاری انجام می شود، بین 40 تا 60 متر است و لوله راهنما از کف دریا تا سکوی حفاری بالا می آید و شیرهای فوران گیر، همچنین ادوات تاج چاه روی این لوله راهنما قرار می گیرد. در خشکی یا آب های کم عمق، شروع حفاری عمدتا با مته 26 اینچ یا 36 اینچ است و حفاری در فضایی استاتیک انجام می شود؛ سکوی حفاری جک آپ نیز با پایین بردن پایه های خود در کف دریا، حالت ثابت و پایداری را به خود می گیرد، اما در دریای خزر با یک سکوی نیمه شناور که متصل به 8 زنجیر است، مواجه هستید که هر لحظه در حال حرکت است و با یک موج بلند، ممکن است نظم سکو به هم بریزد و درنهایت عملیات را متوقف کند؛ به طوری که دو فاز اول را نتوان کنترل کرد. وجود جریان آب، گاز یا هیدرات های گازی می تواند با اختلال در تعادل سکو آن را به سمت پایین بکشد و موجب غرق شدن سکو شود. حفره راهنما یکی از ملزومات و خصوصیات حفاری در آب های عمیق است. در این حالت نخست با مته سایز 5/8 اینچ حفره راهنما حفر و پس از کسب اطلاعات و حصول اطمینان از ایمنی چاه و شرایط زمین شناسی حفره اصلی حفاری می شود.