مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی از ساخت داخل دکل های حفاری و مسیری که تا به امروز آمدند، می گوید
پایان یک وابستگی
لیلا مهداد استوار ایستاده و توانمند دل زمین را می شکافد. همت کرده تا به عمیق ترین نقاط زمین برسد، آنجا که مایع غلیظ قهوه ای سوخته یا سبز تیره شاید هم سیاه آرمیده، همان که نفت می خوانندش و چرخ اقتصاد به وجودش گره خورده است. دست مردان باتجربه، آهن و فولاد را به هم تنیده تا این سازه فلزی زیبا را بیافرینند. مردانی که شب ها را به روزها گره زده اند تا این غول پرسروصدا، خوش قواره بالا بیاید و صدایش گوش بدخواهان را کر کند. صدایی که می خواند: ما خواستیم و توانستیم.
موفقیت ایران در ساخت اولین دکل حفاری دومنظوره جهان
«تراولینک بلاک» اولین دکل نفتی بود که به همت یک شرکت دانش بنیان در مشهد پا گرفت، آن هم به سال 1389. تاریخ به سال 1390 که رسید، ایران موفق به ساخت اولین دکل حفاری دومنظوره - خشکی و دریایی- جهان شد؛ دکلی به کار گرفته شده در میدان نفتی سلمان. اولین دکل ساخت داخل در میدان نفتی منصوری استفاده شد و بعدها در میدان قلعه نار. سازنده دکل، جهاد دانشگاهی علم و صنعت بود. دکلی که طراحی و ساخت بخش های حیاتی اش کاملا بومی بود و قابلیت حفاری تا عمق 20 هزار فوت را داشت. در سال 1398 و زیر سایه جهاد دانشگاهی، دکل 72 فتح در اهواز افتتاح و در میادینی مانند کارون و اهواز به کار گرفته شد؛ دکلی که قدرت حفاری تا عمق 20هزار فوت را دارد و توانش 2هزار اسب بخار محاسبه شده است. این دکل 40درصد صرفه جویی ارزی نسبت به خرید داخلی داشت.
7 میلیون دلار صرفه جویی ارزی
افتتاح دکل 73 فتح، چندی پیش یعنی در بهمن 1403 در صدر اخبار جای گرفت؛ سومین دکل حفاری ساخت داخل که در خوزستان، منطقه نفتی اهواز، پشت فرودگاه به بهره برداری رسید. در این پروژه، نام جهاد دانشگاهی علم و صنعت با عنوان طراح و سازنده به چشم می خورد؛ دکلی با توان 2هزار اسب بخار که توان حفاری تا عمق 6هزار متری زمین را دارد و با همت غیورمردان این مرز و بوم، حدود 7 میلیون دلار صرفه جویی ارزی داشته است. در واقع سهم داخل هرکدام از این پروژه ها، بالای 40 درصد تخمین زده شده است؛ پروژه هایی که با موافقت ریاست جمهوری و همکاری وزارت نفت آغاز شدند و نقطه عطفی در بومی سازی فناوری حفاری بودند؛ دکل هایی که با استانداردهای API و توان 3هزار اسب بخار توسعه یافتند.
بومی سازی سیستم حیاتی تاپ درایو و کنترل الکترونیکی
زمانی که همت بر بومی سازی در صنعت بزرگ نفت شد، هنوز از سایه شوم تحریم ها خبری نبود. در همان گیرودار، جهاد دانشگاهی در همکاری با شرکت معتبر اروپایی، تعویض سیستم برق و کنترل چند دکل را به عهده گرفت؛ دکل های 84، 86، 83 و 79. مجتبی انوری، مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی به «مشعل» می گوید: «در چارچوب پروژه های بومی سازی صنعت نفت در قالب فناوری و تامین برخی تجهیزات کلیدی، با شرکت معتبر اروپایی همکاری داشتیم.» او گریزی می زند به آن روزها و از تصمیم جهاد دانشگاهی می گوید برای ساخت سیستم برق و کنترل حفاری. مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی همچنین از تعویض سیستم برق و کنترل هفت، هشت دکل می گوید: «این تغییرات شامل افزودن سیستم متمرکز و استفاده از چهار ژنراتور یک مگاواتی برای تولید برق AC و تبدیل آن به 480 ولت از طریق ترانس برای تغذیه موتورهای MCC و بخش DC شامل 9 موتور حدود 750 اسب بخار بوده است.» به گفته او در مشارکت با شرکت معتبر اروپایی، هدف کسب دانش فنی و کاهش وابستگی به واردات بود. شاید از همان زمان، استارت تدریجی بومی سازی سیستم حیاتی تاپ درایو و کنترل الکترونیکی خورد.
قرار بر بومی سازی 65 تا 70 درصدی است
جهاد دانشگاهی همه هم وغمش را می گذارد بر ساخت داخل دکل های حفاری. پس نامه ای می نویسد به رئیس جمهور وقت و در نهایت قرارداد ساخت سه دستگاه دکل حفاری به جهاد دانشگاهی واگذار می شود. مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی از قول وقرارهای اولیه می گوید و اینکه قرار بر این شد که در مرحله اول، حدود 45 درصد محصول نهایی ساخت داخل باشد؛ 45درصدی که شامل ساخت تاپ کلاچر، سیستم برق، کنترل و تاپ درایو بود. به گفته انوری، در سه دکل ساخته شده این تجهیزات بومی سازی شده اند. او از صحبت هایی می گوید که مخاطبش حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران بود: «قرار شده کارهای چند دکل به جهاد دانشگاهی واگذار شود تا بتوانیم بومی سازی را از 45درصد به 65 تا 70درصد برسانیم.» گویی قرارها بر این است که در این مرحله، ساخت پمپ های سیستم تصفیه هوا، هیدرولیک، کنترل و چند بخش دیگر بومی شود.
رویکرد جهاد دانشگاهی صرفاً مهندسی معکوس نیست
مردان میدان بومی سازی دکل های حفاری جهاد دانشگاهی، رویکردشان مبتنی بر کسب دانش فنی از طریق همکاری با شرکت های معتبر خارجی و آموزش نیروهاست، نه صرفاً مهندسی معکوس. بنا بر نظر انوری از آنجا که دانش سیستم برق و کنترل در دست چند شرکت خارجی است، ترجیح بر این است که چرخ را از ابتدا اختراع نکنیم. مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی می گوید: «قدمت برخی تجهیزات به 30 تا 40 سال قبل برمی گردد، بنابراین با نداشتن اطلاعات کافی در زمینه هایی مانند سازه دکل، مواد مهندسی، جوش و تست های مربوطه روبه رو هستیم. به همین دلیل تکنولوژی ساخت دکل از یک شرکت معتبر اروپایی اخذ و آموزش های لازم نیز دریافت شده است.»
پا گرفتن دکل زیر سایه همت 125 نفر
مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی با بیان اینکه جهاد دانشگاهی یک نهاد عمومی غیردولتی است، از چهار، پنج مرکزی می گوید که زیرمجموعه جهاد دانشگاهی فعالیت می کنند؛ مراکزی که هر کدام به کاری مشغولند؛ از سیستم های کنترل آلاینده ها و ساخت ترانس تا مرکز فشار قوی. به گفته انوری 25 – 20 نفر در مرکز دکل های حفاری به طور مستقیم فعالیت دارند؛ هرچند 100نفر دیگر هم در کارگاه ساخت تجهیزات آستین همت بالا زده اند: «حدودا در این پروژه 120 تا 125 نفر مستقیم و غیرمستقیم حضور داشتند.»
سرمایه گذاری شرکت ملی نفت در پروژه ای ملی
انوری گریزی هم می زند به چند دهه گذشته، یعنی سال 1387 که این پروژه از سوی کالای نفت تهران تعریف و 60 درصد منابع مالی اش از طریق ارز و منابع خارجی تامین شد؛ تامین مالی که شرکت نفت عهده دار آن بود. مابقی منابع هم از طریق شرکت ملی نفت از منابع ریالی اختصاص یافت. در واقع سرمایه گذار پروژه، شرکت ملی نفت ایران است. مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی از زمان بر شدن پروژه ساخت دکل های حفاری می گوید و از اینکه قبل از دهه 90 خریدهای خارجی براحتی انجام می شدند؛ اما با اعمال تحریم ها پروژه به مشکل خورد و بناچار متوقف شد تا موانع رفع شوند: «بعد از مدتی توانستیم با تهیه مستندات و گرفتن تاییدیه ها تحریم ها را دور بزنیم.» او معتقد است که به دلیل زمان بر شدن پروژه، به صراحت نمی توان گفت که هزینه این پروژه خوب یا بد بوده: «اما این را می توان گفت که در حال حاضر قیمت یک دکل خارجی 20میلیون دلار است؛ اما ما با مبلغ بسیار پایین تری پروژه را به اتمام رساندیم.» انوری اشاره ای به قراردادها دارد، اینکه در آنها قید شده قیمت ها یا باید متناسب با نمونه های خارجی باشد یا حتی پایین تر از آنها.
ساخت 5 دستگاه دکل حفاری خشکی، پروژه بعدی است
بنا بر گفته انوری، قیمت تمام شده این دکل ها در قیاس با نمونه های خارجی پایین تر است و انتظارها بر این است که در قراردادهای آتی هم این تناسب حفظ شود. این مرد از جنس علم و عمل از پروژه های مشابهی می گوید که در حال برنامه ریزی هستند: «همکاری شرکت ملی نفت ایران در این زمینه قابل تقدیر است.» او به آینده امید دارد و بر این باور است که در صورت تداوم این روند، امکان ارتقای سطح ساخت داخل به میزان قابل توجهی وجود خواهد داشت و می توان سطح تولید داخل را به 70 درصد رساند. گویی قول و قرارهای جدیدی هم در راه است و قرار بر این شده که ساخت پنج دستگاه دکل حفاری خشکی به جهاد دانشگاهی سپرده شود: «جهاد دانشگاهی سه پروژه موفق در زمینه ساخت دکل های حفاری داشته و همین نشانه خوبی است برای ادامه این روند.» به گفته مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی، ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی، دکل 73 که در اهواز حفاری را شروع کرده، یک تا یک ماه و نیم دیگر به مقصد خواهد رسید. دکل 71 حدود هفت، هشت سال است که حفاری می کند و تا به امروز بالای 20، 30 حلقه چاه حفاری کرده است. دکل 72 هم چهار، پنج حلقه حفاری داشته و همه این دستاوردها به معنی موفق بودن پروژه ها و همکاری خوب جهاد دانشگاهی و شرکت ملی نفت، بخصوص شرکت حفاری است.
ساخت چهار، پنج دکل؛ میانگین 75 میلیون دلار صرفه جویی ارزی
مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی که مانند هر ایرانی عِرق ایران و ایرانی بودن دارد، می گوید: «اهمیت ایجاد اشتغال برای نیروهای داخلی و جلوگیری از مهاجرت نخبگان بیشتر از صرفه جویی ارزی است که زیر سایه این پروژه ها تامین می شود. در هر پروژه 100 نفر در جهاد درگیر می شوند و به تناسب آن هزاران نفر بیرون از جهاد به شکل مستقیم و غیرمستقیم در این عرصه ورود می کنند.» او از آینده ای می گوید که می توان با توسعه این صنعت، امکان ایجاد اشتغال برای هزار نفر را فراهم آورد؛ چه مستقیم و چه غیرمستقیم و در نتیجه آن، از وابستگی کشور به خارج در زمینه تامین تجهیزات حیاتی بی نیاز شد: «با بومی سازی دانش فنی و تولید قطعات یدکی در داخل کشور، بی شک مشکلات ناشی از تحریم ها و نیاز به واردات مرتفع خواهد شد.» انوری بر این باور است که ادامه دار شدن این پروژه ها می تواند سطح ساخت داخل را به 70 درصد برساند: «یک دکل خارجی 20میلیون دلار قیمت دارد و 70 درصد آن نزدیک به 14میلیون دلار می شود، بنابراین ساخت چهار، پنج دکل ساخت داخل، یعنی نزدیک به 75میلیون دلار صرفه جویی ارزی.»
حمایت شویم، صادرات هم خواهیم داشت
انوری امید دارد که با به ثمر نشستن این پروژه ها، زیر سایه حمایت مدیران کشور، شاهد تداوم و توسعه این دستاوردها باشیم. او از تلاش تیم اجرایی و همکاری کارفرمایانی می گوید که در نهایت منجر به ساخت سه دکل حفاری به دست کارشناسان و متخصصان داخلی شد؛ هرچند او استمرار این روند را در ایجاد انگیزه و توسعه بازار داخلی مهم می داند: «امروز به همت متخصصان داخلی در تامین قطعات، محتاج واردات نیستیم. ما هفت، هشت سال عمر کاری مان را صرف این پروژه ها کردیم و امید به استمرار آن داریم تا این روند پیشرفت از حرکت بازنایستد و ادامه دار شود تا در آینده، شاهد کسانی باشیم که مسیر ما را ادامه می دهند.» مدیر مرکز خدمات تخصصی مهندسی ساخت دکل های حفاری جهاد دانشگاهی اظهار می کند: «امروز توان تامین نیاز کشور را داریم و با حمایتها می توانیم تامین کننده نیاز کشورهای همسایه هم باشیم.» به گفته انوری، کشور امروز به 50 دکل حفاری با قیمت 20 میلیون دلار نیاز دارد که ساخت داخل این تعداد، صرفه جویی ارزی است و رقم کوچکی هم نیست: «در حال حاضر 15 -10 شرکت آماده همکاری هستند. باید در این مملکت کار ایجاد کنیم تا شاهد مهاجرت بچه هایمان نباشیم. کار که باشد، آنها می مانند و برای این کشور کار می کنند. باید همه تلاشمان بر این باشد تا برای نسل جدید کار ایجاد کنیم، نه اینکه زمینه مهاجرتشان را فراهم سازیم.»