ریشه یابی و مرور تاریخی جنگ تحریمی آمریکا با ایران ما را با خرداد 1359 و اولین اعمال تحریم ها پیوند می دهد. در آن زمان دولت آمریکا برخی موارد تحریمی را بر ضد دولت جمهوری اسلامی ایران به طور رسمی اعمال کرد. طبق اعلام دولت وقت آمریکا: این تحریم های اقتصادی در واکنش به اشغال سفارت آمریکا در تهران بوده است که البته بعدها و با تمدید و گسترش این تحریم ها، مشخص می شود که اهداف دیگری نیز در میان بوده است.
با توجه به آنکه در آغاز اعمال تحریم ها شاهد اثرگذاری صنعت راهبردی نفت در اقتصاد و رفاه کشور به شکل کنونی نبودیم؛ بنابراین ردپایی از نفت در فهرست محدودیتها وجود نداشت؛ با این حال در جریان اولین تحریم ها، ایالات متحده آمریکا ۱۲ میلیارد دلار از دارایی های دولت ایران را مصادره کرد و حتی پس از آزادی گروگان ها از سوی دولت ایران، این مصادره پایان نیافت و دارایی های ایران تا به امروز ضبط شده، باقی مانده و در برهه های زمانی مختلف به عنوان عاملی برای فشار استفاده می شود.
روند طی شده تا امروز
در سال های جنگ ایران و عراق، فارغ از کمک های نظامی مختلفی که کشورهای غربی و آمریکا به عراق داشتند، ایالات متحده آمریکا هم مدلی از تحریم های نظامی و در جریان فروش اسلحه و برخی تسلیحات نظامی را علیه ایران وضع کرد، اما یکی از بیشترین موارد تحریمی همزمان با تحولات جهانی و تغییرات در سیاست های آمریکا در دهه های 60 و 70 رخ داد؛ درست در ایامی که می شد رد پای نفت را در اقتصاد پررنگ تر دید و درآمد حاصل از آن نقش بی بدیل در توسعه و رفاه داشت. اینگونه بود که همزمان با حضور «بیل کلینتون» چهل ودومین رئیس جمهوری آمریکا، تجارت این کشور به هر شکل در صنعت نفت ایران ممنوع شد و در نتیجه آن بسیاری از شرکت های خارجی و خرید های مشترک متوقف شدند. بر اساس این قانون تحریمی، هر شرکتی که با ایران بیش از ۲۰ میلیون دلار تجارت داشت، مشمول تحریم های سنگینی می کردندو این تحریم ها محرومیت های بانکی، صدور مجوزهای تجاری، قطع ارتباط با نهادهای مالی و اعتباری آمریکا و ... را شامل می شد. در مورد اعمال تحریم ها در ایران و گسترش دامنه اختلاف های دو کشور، در آمریکا همواره اختلاف نظرهایی وجود داشته و در برخی برهه های زمانی، این زمینه برای کاهش تحریم ها وجود داشته است، اما آمریکایی ها تاکنون نشان داده اند در اعمال این اهرم های فشار، بیش از هر روشی تاکید دارند و در دوره روسای جمهور بعدی آمریکا هم همین سیاست ها تداوم یافت. اواخر دهه های 70 و 80 و دولت های بعدی در ایران که همزمان با تحولات صنعتی و اقتصادی زیادی بود، تحریم های ضربه زننده به بخش های مختلف صنعت و اقتصاد کشور ادامه داشت. از این دوران به بعد تحریم های ایران، سمت و سوی هسته ای رفت و برنامه هسته ای ایران و غنی سازی اورانیوم مرکز توجه و فشارهای جهانی و به خصوص آمریکا قرار گرفت. در نتیجه این گزارش های غرض ورزانه و یک سویه، آژانس بین المللی انرژی اتمی ادعای نا پایبندی ایران به توافق های قبلی را به شورای امنیت سازمان ملل متحد گزارش و در نتیجه آن، شورای امنیت سازمان ملل متحد در فاصله سه سال، 4 تحریم جدید علیه ایران تصویب کرد. از این دوران به بعد علاوه بر تحریم های کلی بین المللی، ایالات متحده آمریکا هم شروع به تحریم های افراد مشخص با پرونده هسته ای ایران، مسئولان و برخی فرماندهان نظامی و شرکت های خصوصی و نیمه دولتی کرد. تا امروز تحریم های مختلفی که علیه دولت و مردم ایران اعمال شده، دامنه وسیع تری پیدا کرده و اگرچه کشورهای مدعی حقوق بشر اعلام می کنند تحریم ها در حوزه دارو و تجهیزات پزشکی که از حقوق اولیه انسان هاست، اعمال نشده است، اما در عمل مردم ایران شاهد این فشارها بوده اند.
نفت محور اصلی تحریم ها
اتفاق دیگری که درمورد تحریم های یک جانبه و مستقیم از سوی ایالات متحده آمریکا رخ داده، این است که جنس تحریم ها در هر دوره و متناسب با شرایط و تحولات و البته مقاومتی که در جمهوری اسلامی ایران مشاهده می شد، تغییر کرده است. به این ترتیب به موازات وابستگی بیشتر اقتصاد کشور دامنه تحریم ها هم بر صنعت نفت گسترده تر می شد، ایران در این چند دهه با وجود این فشارهای چند جانبه و سنگین تلاش کرده است تا نیازهای اقتصادی خود را به شکل های مختلف و به خصوص با اتکا به توان داخل تامین کند. این تکیه بر توان داخلی سبب شد بسیاری از صنایع به خصوص صنعت نفت ایران با وجود تحریم های مستقیم، متوقف نمانند و به راه خود ادامه دهند. در واقع صنعت نفت ایران نه تنها متوقف نماند بلکه توانست با شیوه های مختلف دور زدن تحریم ها، ساخت داخل بسیاری از تجهیزات و اتکا به دانش و فناوری نیروهای داخلی جریان تولید و توسعه خود را به رخ دنیا بکشاند. اینگونه بود که فارغ از میزان فروش نفت، در بخش های دیگر صنعت نفت از جمله صنعت پتروشیمی آنقدر عملکرد درخشان و قابل دفاع و سودآور بود که آمریکایی ها تلاش کردند راهی جدید برای متوقف کردن آن پیدا کنند و دامنه تحریم ها را به شکلی گسترش دهند که فشار بیشتری بر ایران تحمیل شود. اگر چه می توان دوره برجام را تنفسی مناسب در بعد مراودات دو کشور و فصل گشایش صنعت نفت ازجهت افزایش درآمدهای نفتی، ترافیک حضور شرکت های نفتی و آغاز به کار پروژه های توسعه ای قلمداد کرد، اما عمر آن محدود بود و با خروج ایالات متحده آمریکا در روز 18اردیبهشت 1397 به معنای بازگرداندن تحریم ها و از مهم ترین آنها، تحریم های نفتی بود. این در شرایطی بود که در آن مقطع، تولید نفت خام ایران نیز به شرایطی پایدار رسیده و با آنکه تحریم ها باعث شده بود در فاصله سال های 2012 تا پایان 2015، تولید نفت خام ایران حدود یک میلیون بشکه در روز کاهش یابد. اما پس از اجرایی شدن برجام ایران توانست یک میلیون بشکه به تولید نفت خود اضافه کند که عمر این دوره کوتاه بود.
پس از آن بود که در سال 1397 در کنار تحریم های انحصاری برای افراد و مدیران صنعت نفت و پتروشیمی، صنعت پتروشیمی ایران به شکل مستقل تحریم شد. بر این اساس دفتر کنترل دارایی های خارجی وزارت خزانه داری آمریکا طی بیانیه ای اعلام کرد که ایالات متحده آمریکا «شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس» و ۳۹ زیرمجموعه و نمایندگی های فروش آن در خارج از ایران را در فهرست سیاه قرار داده است. از آن زمان دیگر آمریکا اندیشه صفر کردن صادرات نفت خام ایران را در سر داشت، به همین عنوان محدودیت ها هم شکل و رنگ دیگری به خود گرفت.
تحریم ها به عنوان داستانی ادامه دار برای نفت و ایران تا همین هفته های اخیر درحال گسترش بوده است؛ به گونه ای که در دولت چهاردهم، افزون بر وزیر نفت، دولت دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده آمریکا، فهرست دور تازه تحریم های علیه صنعت نفت ایران را اعلام کرد.
رویارویی موفق در جنگ تمام عیار
اگر چه نمی توان منکر تاثیرهای خسارت بار تحریم ها بر صنعت نفت کشور شد، اما وزارت نفت تا امروز شیوه های رویارویی ومقابله برای کم اثر و حتی بی اثر کردن تحریم ها را به کار برده و به موفقیت های قابل توجهی دست یافته است. شاخص ترین آن این که رویای صفر شدن صادرات همچنان محال مانده است. به عنوان نمونه مقدار صادرات نفت ایران در ۱۰ ماه سال ۱۴۰۳ از ۳۰ میلیارد دلار عبور کرده است، رکوردشکنی صادرات ماهانه نفت ایران در ۱۰ سال اخیر کارنامه درخشان دیگری است که در این دوره به ثبت رسیده است. افزون بر آن در تازه ترین گزارش، تولید نفت ایران بر اساس تازه ترین گزارش ماهانه سازمان کشورهای صادر کننده نفت(اوپک )در ماه مارس ۱۲ هزار بشکه افزایش یافت و به ۳ میلیون و ۳۳۵ هزار بشکه در روز رسیده و جایگاه سومین تولیدکننده نفت اوپک را پس از عربستان و عراق حفظ کرده است. میانگین تولید نفت ایران در سال ۲۰۲۴ برابر با ۳ میلیون و ۲۵۷ هزار بشکه در روز و در سال ۲۰۲۳ برابر با ۲ میلیون و ۸۸۴ هزار بشکه در روز بوده است. در این میان، عربستان با تولید روزانه ۸ میلیون و ۹۶۴ هزار بشکه، عراق با تولید روزانه ۳ میلیون و ۹۸۱ هزار بشکه و ایران با تولید روزانه ۳ میلیون و ۳۳۵ هزار بشکه نفت، سه تولیدکننده بزرگ اوپک در ماه مارس ۲۰۲۵ هستند.
این مرور گذرا و تاریخی از تحریم ها از ابتدا تا امروز بیانگر نمایشی از توانمندی متخصصان ایران بوده و نکته امیدوارکننده آن این است که با رفع این تحریم ها چه درخشش ها و موفقیت های افزونی را می توان در این صنعت نظاره گر بود. حاصل مذاکرات هر چه باشد، برنامه ریزی وزارت نفت دولت چهاردهم بر مبنای شرایط تحریم است. آنگونه که در میان، فهرست ابرچالش های صنعت نفت، در برنامه وزیر نفت به محدودیت های بین المللی و تشدید آن، همچنین با استناد به اسناد بالادستی و سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی، به بندهای ناظر بر بخش نفت و گاز اشاره شده که خط مشی کلی در تعریف فعالیت ها و طرح های وزارت نفت است. از موارد مورد اشاره در سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی، مقابله با ضربه پذیری درآمد حاصل از صادرات نفت و گاز از طریق انتخاب مشتریان راهبردی و ایجاد تنوع در روش های فروش و مشارکت دادن بخش خصوصی در فروش است. همچنین بند 14 این برنامه، به افزایش ذخایر راهبردی نفت و گاز به منظور اثرگذاری در بازار جهانی و تاکید بر حفظ و توسعه ظرفیت های تولید نفت و گاز به ویژه در میادین مشترک اختصاص دارد. این برنامه همچنین بازیابی جایگاه دوم تولیدکننده نفت خام در اوپک را با استناد به چشم انداز صنعت نفت در سند چشم انداز یادآوری کرده است.
گشایش برگ برنده داخلی و خارجی
اما بدون شک می توان امیدوار بود با ثمربخشی مذاکرات، روزنه ها و فصل های جدیدی برای توسعه بیش از پیش در این صنعت گشوده شود که طیف وسیعی از فعالیت ها از صادرات تا بخش های توسعه ای و اکتشافی را شامل می شود.
آنگونه که کارنامه فعالیت این وزارتخانه تا امروز حاکی از عملکرد موفق در حوزه های مختلف از جمله نگهداشت و افزایش تولید نفت خام بوده است. در این میان می توان به افزایش/ نگهداشت تولید میادین نفتی شركت ملی مناطق نفتخیز جنوب به میزان 70 هزار بشكه در روز، افزایش تولید نفت خام به میزان 24 هزار بشكه در روز در 8 میدان شركت بهره برداری نفت و گاز آغاجاری، افزایش تولید نفت خام به میزان 18 هزار بشكه در روز در شركت بهره برداری نفت و گاز كارون، شروع به تولید میدان نفتی خشت با بهره گیری از واحد بهره برداری نرگسی به میزان 8 هزار بشكه در روز، افزایش تولید نفت خام به میزان 3 هزار بشكه در روز به ازای راه اندازی چاه های جدید میدان دهلران، تكمیل و راه اندازی بخشی از چاه های جدید آزادگان جنوبی به میزان 25 هزار بشكه در روز، افزایش تولید واحد skid mounted آزادگان جنوبی به بیش از 60 هزار بشكه در روز از طریق اصلاحات فرایندی، افزایش تولید نفت خام از میدان آزادگان شمالی به میزان 2 هزار بشكه در روز، افزایش تولید نفت خام از میدان دارخوین به میزان 4 هزار بشكه در روز، تكمیل و راه اندازی بخشی از چاه های توسعه ای میادین سپهر و جفیر به میزان 11.5 هزار بشكه در روز، افزایش تولید نفت خام از میادین چشمه خوش، دالپری و پایدار شرق به میزان 30 هزار بشكه در روز، افزایش تولید نفت خام از میادین آبان و پایدار غرب به میزان 4 هزار بشكه در روز، افزایش تولید نفت خام از میدان سهراب به میزان یك هزار بشكه، افزایش تولید نفت خام از میدان یادآوران به میزان 3 هزار بشكه در روز، افزایش تولید نفت خام از میدان یاران به میزان 5 هزار بشكه در روز به عنوان خلاصه ای از عملکرد در رشد تولید نفت خام اشاره کرد. یا این حال وزارت نفت از گشایش فضای بین المللی استقبال کرده و میزبانی بی سابقه آن از 30 شرکت خارجی گواهی بر این امر بوده و حاکی از برنامه ریزی مهم وزارت نفت دولت چهاردهم برای بازیابی نقش خود در بازارهای جهانی است که بدون شک رفع تحریم ها می تواند این مسیر را تسهیل و عواید چندگانه داخلی و بین المللی به همراه داشته باشد. در شرایط امروز جهان و منطقه، حضور دوباره و پرقدرت ایران در بازارهای جهان و ترمیم و احیای جایگاه آن در بازار نفت، ضرورتی مهم در ابعاد اقتصادی، سیاسی و امنیتی است؛ اولویتی که به نظر می رسد وزارت نفت دولت چهاردهم برنامه ای ویژه برای آن دارد.