نگاهی به رتبه های شغلی و طبقات اجتماعی در آبادان قدیم
دوقطبی های یک شهر
مشعل: آبادان، جزو اولین شهرهای نفتی است که به دلیل برپا شدن پالایشگاه نفت و همچنین اسکله های انتقال نفت و فراورده های نفتی، توسعه ای متفاوت از شهرهای دیگر ایران داشته است. توسعه این شهر به دلیل وجود پالایشگاه، با اصول شهرسازی و به شکل خطی بوده و به دنبال حضور نیروهای خارجی و مدیران ارشد نفتی در دوره های زمانی مختلف، همواره شکلی از شهر طبقاتی را تجربه کرده است.
آبادان، افزون بر گروه های مختلف مردمی در درون خود، به عنوان شهری مهاجرپذیر معروف بوده است. علاوه بر حضور انگلیسی ها و کارگران هندی، پاکستانی، رنگونی ها، جمعیت شهر آبادان را ترکیبی از اقوام لر، بلوچ، کرد، ترک و کولی ها و اقوام صابعین، آشوریان، یهودیان، ارمنی ها، عرب ها و... تشکیل می داد و از نظر مذهبی نیز ترکیبی از اقلیت های مذهبی و شیعه و سنی در کنار هم بود.
وجود دو قطبی های شدید بین ساکنان آبادان
در آبادان قدیم به علت همجواری نظام های سنتی، شهری و شرکت نفت در یک مجموعه پیچیده، روابط خاصی میان افراد وجود داشت؛ روابطی که مشخص می کرد چه کسی، چه چیزی را به چه دلیل دریافت کرده یا افراد و گروه هایی با موقعیت ویژه، نفوذ بیشتری داشتند یا عده ای به دلیل احراز جایگاه های خاص، از احترام بیشتری نسبت به دیگران برخوردار بودند.
در بخش اجتماعی و طرح طبقاتی آبادان، نخست آنکه طبقات به صورت شطرنجی (طرح سرامیکی) در کنار یکدیگر قرار داشتند. دوم اینکه در این مجموعه شطرنجی – طبقاتی، افراد به صورت دوقطبی در مقابل هم بودند. سوم آنکه در ساختار دوقطبی، هر قطب در درون خود به صورت سلسله مراتبی از اقشار مختلف بوده است. طبقات اجتماعی در شهر آبادان به صورت یک مجموعه سه قسمتی در سه نقطه مجزا متمرکز بودند و مناطق شرکت نفتی، منطقه شهری و مناطق نخلستانی و طبقات اجتماعی نمود خود را در ساختار فیزیکی یک جامعه به نمایش می گذاشتند، به طوری که امروزه و پس از گذشت چند دهه، بسیاری از این ساختارها همچنان وجود دارد.
از سوی دیگر، یک نوع سکونتگاه کاملا مجزا در رابطه با این سه ساختار طبقاتی به وجود آمد که هریک ویژگی های خاص خود را داشتند. محله های شرکت نفتی در عین حال که از یک ساختار دوقطبی -طبقاتی(کارگری در مقابل کارمندی) پیروی می کردند، در درون خود نیز از یک سلسله مراتب محله ای برخوردار بودند.
محله های شهری، ضمن اینکه بخوبی دوگانگی طبقات سرمایه داری و کارگری را نشان می دادند، سلسله مراتب سکونتگاهی را هم به نمایش می گذاشتند. در نخلستان ها نیز 2 طبقه کاملا مجزا قابل تشخیص است. بر همین اساس، محله های سکونتگاهی قابل تفکیک از هم بودند. هریک از این ساختارهای فیزیکی، مبتنی بر ساختار طبقاتی سلسله مراتبی، انواع مسکن را در خود جای داده است.
به طور خلاصه، در ساختار نظام اجتماعی آبادان، طبقات اجتماعی محله های سکونتی و انواع مسکن ها کاملاً بر یکدیگر منطبق بودند. به عبارت دیگر، با نگاهی به ظاهر محله ها و مسکن های شهر آبادان، می توان از محتوای طبقاتی آنها اطلاع یافت.
بر همین اساس، ساختار طبقاتی شرکت نفت از همان ابتدای پیدایش، به صورت دوقطبی و سلسله مراتبی بود. از یک نظر دو قطب کارمندی و کارگری در تقابل با هم قرار داشتند؛ اما در همین دوقطبی هم سلسله مراتبی وجود داشت. به عبارت دیگر سلسله مراتب کارکنان شرکت نفت به صورت یک هرم بود که پایین ترین رده آن، کارگری بود که خود از پایین به بالا به سه قشر مشخص کارگر معمولی(کولی)، استادکار(تندیل) و سراستادکار(فورمن) تقسیم می شد. این طبقه را در شرکت پالایش نفت آبادان، اصطلاحاً «طبقه سوم» می گفتند که از نظر جامعه شناسی طبقات اجتماعی، به کارگران «یقه آبی» معروف است.
گریدهای شغلی و طبقات اجتماعی
در مناطق شهری آبادان، ابتدای شکل گیری پالایشگاه و حضور صنعت نفت، می توان سه طبقه را شناسایی کرد؛ سرمایه داران، کارگران و مدیران. سرمایه داران در آبادان صاحب وسایل تولید بودند و شاید تنها نقش آنها در آبادان، کسب منافع بیشتر بود. این دسته، از طریق استثمار نیروی کار و با گسترش فعالیت های اقتصادی به طور فزاینده ای به انباشت سرمایه خود می پرداختند. سرمایه داران آبادانی عمدتا در کارهای تجاری، خدماتی، مالی و تعداد کمی در فعالیت های تولیدی و صنعتی مشغول به کار بودند.
طبقه کارگر آبادان با گسترش روابط سرمایه داری در خارج از سیستم شرکت نفت به وجود آمد که در زمینه های صنعتی، خدماتی و تجاری مشغول به کار بودند. در پی گسترش صنعت، نظام اداری و روابط سرمایه داری در آبادان طبقه ای نوین ایجاد شد که بشدت در حال توسعه بود. این طبقه با عنوان رابط فنی، حدفاصل طبقه کارگر و سرمایه دار بود که علاوه بر نقش فعال و محوری در نظام اداری، به توزیع کالاها و خدمات سرمایه داری هم می پرداختند. در این طبقه، چهار قشر اصلی روشنفکران، حرفه ای ها، مدیران و کارمندان قرار داشتند. روشنفکران در آبادان، قشر اجتماعی گسترده ای بودند که به لحاظ تحصیلات در یک دامنه متنوع قرار داشتند و به کارهای متفاوتی مشغول بودند. سومین قشر از طبقه متوسط در آبادان، قشر «مدیران» بود که شامل مدیران بخش اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و نظامی می شد. این قشر از میزان گستردگی بالا برخوردار و دارای جایگاه خاصی بود؛ اما از تعداد بالایی در جامعه برخوردار نبودند.در نظام طبقاتی که در شرکت نفت آبادان به طور رسمی و غیررسمی وجود داشت، برای مدیریت رده بالا گروه هایA، B، C و D در نظر گرفته شده بود که غیرقابل طبقه بندی بود. پس از آنها سه طبقه بندی با گریدهای مختلف وجود داشت. در طبقه اول، مدیران رده میانی و رده پایین از گرید 8 تا 13 قرار می گرفتند. در طبقه دوم، کارمندان معمولی از گرید یک تا 7 قرار داشتند و در طبقه سوم کارگران با یک عنوان «فورمن»، «تندیل» و «کولی» قرار داشتند. همین طبقه بندی به نوعی نظام طبقاتی در شهر آبادان را هم تشکیل می داد. به نحوی که گروه هایA، B، C و D در رأس هرم طبقاتی قرار داشتند. کارمندان ارشد با پایه 8 تا 13 در طبقه بعدی، کارمندان پایه و دفتری، منشی ها و ماشین نویسان در طبقه بعد و پس از آنها هم کارمندان ساده و ماشین نویسان، سر استادکاران، استادکاران و کارگران معمولی قرار داشتند.
مجموعه شهری آبادان در آن زمان، از نظر صفات اجتماعی، نوع سکونت و توجه به شاخص های اجتماعی و فرهنگی به 2 گروه تقسیم می شد. مجموعه ساکنان شرکتی(پالایشگاه) و بقیه ساکنان شهر که تفاوت زیادی بین این 2 گروه وجود داشته و همچنان دارد و بیشترین ارتباط این تقسیم بندی طبقاتی در شهر به موضوع مسکن و رتبه بندی های شرکتی برمی گردد. بخش عمده فضاهای خدماتی، فرهنگی و اجتماعی شهر مرتبط با ساکنان شرکتی است. حضور صنعت نفت، پالایشگاه، پتروشیمی و مخازن نفتی در شهر آبادان موجب شده شهر به شکل تجمعی توسعه پیدا کند و از توسعه افقی آن کاسته شود که همین روند توسعه، دلیلی بر ایجاد موانع برای توسعه یکپارچه آن بوده است.
*برگرفته از کتاب «تاثیر صنعت نفت بر الگوی معماری مناطق نفتی»، نوشته ایمان اسپرغم