اجرای طرح هایی که مصرف افسارگسیخته سوخت را مهار می کند
پیشتازی گــــاز در بهینه سازی
مهناز محمدی: رشد فزاینده مصرف گاز در کشور زنگ های خطر برای آینده این سوخت پاک را به صدا درآورده است. سال گذشته، ۲۴۹ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی در کشور مصرف شد که نسبت به سال پیش از آن (۱۴۰۱) ۷ میلیارد مترمکعب افزایش نشان می داد. از مجموع این مقدار گاز مصرف شده، ۱۱۹میلیارد مترمکعب، سهم بخش خانگی، تجاری و صنایع غیرعمده، ۵۱ میلیارد مترمکعب سهم صنایع عمده و ۷۹ میلیارد مترمکعب گاز تخصیص یافته به نیروگاه ها بوده است. اگرچه سال 1402 سال گرم تری نسبت به سال قبل از آن بوده است، اما به نظر می رسد اجرای طرح های بهینه سازی در همه بخش های مصرف، تا حدودی می تواند مانع مصرف افسارگسیخته گاز طبیعی در کشور باشد. گزارش پیش رو، به فعالیت های شرکت ملی گاز ایران به اجرای طرح های بهینه سازی مصرف سوخت پرداخته است که در ادامه می خوانید.
مدیریت انرژی و کربن شرکت ملی گاز ایران حدود یک سال می شود که در مجموعه این شرکت شکل گرفته است. وظیفه ذاتی شرکت ملی گاز ایران فرآورش، انتقال و توزیع گاز طبیعی است و موضوع هایی مانند مدیریت مصرف و بهینه سازی مصرف سوخت، در شرح وظایف ذاتی شرکت ملی گاز ایران نیست، اما بنا به ضرورت در اقتضائات کشور و با توجه به ناترازی انرژی در حوزه های مختلف انرژی(گاز، برق و برخی فراورده های نفتی) مجموعه ای با عنوان مدیریت انرژی و کربن در شرکت ملی گاز ایران شکل گرفت.
تشریح وظایف
فعالیت های این مدیریت در دو بخش، معاونت بهینه سازی مصرف گاز در حوزه مشترکین و معاونت مدیریت مصرف و کاهش انتشار کربن در صنعت گاز صورت می گیرد. معاونت مدیریت مصرف و کاهش انتشار کربن، موضوع کاهش انتشار کربن و بهینه سازی مصرف انرژی را پیگیری می کند و بخش دیگر آن(بهینه سازی مصرف گاز) حوزه مشترکین از خانگی و تجاری گرفته تا نیروگاهی، صنعت سیمان و دیگر صنایع پرمصرف مثل صنایع فولادی و... را پوشش می دهد.
پذیرش در بورس
تاکنون اقدام های ویژه ای در حوزه زیرساخت بهینه سازی شرکت ملی گاز صورت گرفته است که مهم ترین آن راه اندازی بازار بهینه سازی انرژی و محیط زیست در حوزه گاز طبیعی است؛ به گونه ای که بهمن ماه سال گذشته، مدیریت انرژی و کربن شرکت ملی گاز ایران موفق شد شرایط پذیرش گواهی های صرفه جویی گاز در بورس انرژی را مهیا کند و در تیرماه ۱۴۰۳رونمایی از این گواهینامه ها انجام و معاملات آن در بازار انرژی نیز آغاز شد.
تامین مالی طرح های بهینه سازی
تامین مالی در طرح های بهینه سازی به دلیل پایین و ارزان بودن قیمت انرژی در کشور ما توجیه اقتصادی پیدا نمی کند و بسیاری از مشترکان راضی به پرداخت هزینه های بهینه سازی نمی شوند. برای عبور از این چالش، آیین نامه ای در سال ۱۳۹۶ تحت عنوان آیین نامه بازار بهینه سازی انرژی و محیط زیست به تصویب هیئت وزیران وقت رسید. در این آیین نامه ابزاری که برای تامین مالی پروژه بهینه سازی در نظر گرفته شده، گواهی صرفه جویی انرژی است که در حوزه گاز طبیعی، گواهی صرفه جویی گاز طبیعی نامیده می شود؛ به این معنا که باسرمایه گذاری که در طرح های بهینه سازی سرمایه گذاری می کند، به ازای صرفه جویی محقق شده گواهی صرفه جویی گاز دریافت می شود که می توان این گواهینامه را در بورس انرژی به فروش رساند. در حقیقت منابع مالی که در صرفه جویی گاز هزینه شده است، به سرمایه گذاران پرداخت می شود. از سوی دیگر با عرضه این گواهی در بورس، گاز طبیعی برای خریداران این حواله ها پیش فروش می شود.
عرضه 43 میلیون مترمکعب گاز در بورس انرژی
در حال حاضر بر اساس اعلام مسئولان از ابتدای تیرماه تا نیمه آبان ماه، نزدیک به ۴۳ میلیون مترمکعب گاز از طریق این گواهینامه ها به فروش رسیده است. قیمت گذاری بسته به شرایط بازار و مشورت هایی که از فعالان بازار صورت می گیرد و تقاضاهایی که وجود دارد، به صورت یک تفاهم بین خریدار و فروشنده که شرکت ملی گاز ایران است، تعیین می شود و با همان قیمت تعیینی در بورس عرضه می شود. با عرضه این گواهی در بورس، افزون بر عرضه، تقاضا نیز تقویت می شود. زمانی که این گواهی های صرفه جویی به فروش می رسید، شرکت ملی گاز ایران بر اساس تعهدی که برای تحویل گاز داده بود، باید آن را تحویل خریدار می داد و این موضوع در برخی فصول سال که مشکل تامین گاز وجود دارد و صنایع با محدودیت مواجه می شوند، می تواند برای صنایع بسیار مفید باشد. شرکت ملی گاز نسبت به تحویل گاز در دوره اوج مصرف به دارندگان گواهی صرفه جویی پایبند است، ضمن آنکه در اسناد بالادستی از جمله مصوبه شورای عالی انرژی به تحویل گاز بر اساس این گواهی ، تاکید شده است. بر این اساس، برای سرمایه گذاری در حوزه بهینه سازی، اطمینان خاطر به وجود می آید که اگر در طرح های بهینه سازی سرمایه گذاری و گواهی صرفه جویی دریافت شود، می تواند در قبال آن مقدار گاز صرفه جویی شده، گاز را دریافت کند. از سوی دیگر با تحقق بازگشت سرمایه برای سرمایه گذارانی که علاقه مند به سرمایه گذاری در حوزه های بهینه سازی مصرف گاز هستند، میل و رغبت ایجاد می شود و مشارکت سرمایه گذاری در این بخش افزایش می یابد. درحال حاضر طبق اعلام مسئولان، چندین شرکت فعال در حوزه فولاد و پتروشیمی تقاضاهایی برای مشارکت و سرمایه گذاری در این طرح ها دارند. در حقیقت با سرمایه گذاری این شرکت ها در طرح های بهینه سازی، گواهی صرفه جویی برای آنها صادر می شود و مقدار گاز صرفه جویی شده را می توانند از طریق بورس انرژی، خریداری کنند.
صدورگواهی برای بهسازی موتورخانه ها
پیش تر، شرکت ملی گاز ایران با مجوزی که از معاونت برنامه ریزی وزارت نفت دریافت کرده بود،در اجرای طرح بهسازی موتورخانه ها اقدام به صدور گواهی صرفه جویی کرده بود (صدور این گواهی برای نخستین بار درکشور به صورت محدود انجام شد) این کار به عنوان یک طرح آزمایشی مورد استفاده قرار گرفت و نتایج مثبتی هم در پی داشت. تاکنون هیچ سابقه ای در این زمینه وجود نداشته و شرکت ملی گاز ایران در این عرضه پیشتاز بوده است. گواهی صرفه جویی در بخش موتورخانه ها، نخستین گواهی بود که در این زمینه صادرشده است. این گواهی به منظور آشنایی بیشتر سرمایه گذارها با این موضوع و طراحی فرایندهای شرکت ملی گاز ایران بر اساس طرح بهینه سازی صورت گرفت. این موضوع با توجه به اهمیت گاز طبیعی در سبد سوخت کشور و جایگاه آن در رفع نیاز مصرف کنندگان، به صورت مطمئن اجرا شد.
احیای ماده 26 اصلاح الگوی مصرف انرژی
به موازات فعالیت های زیرساختی برای سرمایه گذاری در طرح های بهینه سازی شرکت ملی گاز ایران، بخش مدیریت انرژی و کربن این شرکت اجرای ماده ۲۶ قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی را که مغفول مانده بود، احیا کرد. در این قانون استاندارد مصرف، بازده و مصرف ويژه انرژي و دیگر ویژگی های فني در كليه تجهيزات، فرآيندها و سامانه های انرژي بر كه به نحوي با مصرف انرژي مربوط می شود، مورد تاکید قرار گرفته است. بر اساس این قانون واحدهاي صنعتي ملزم به رعايت معيارها و مشخصات موضوع ماده (11) قانون بوده و موظفند گزارش سالانه رعايت معيارها و مشخصات فني و استاندارد اجباري مذكور را به وزارتخانه های نيرو و نفت ارائه کنند. از سوی دیگر، وزارتخانه های نفت و نيرو نیز موظفند معيارها و مشخصات فني موضوع ماده (11) قانون را براي فرایندهای جديد عرضه و تبديل انرژي لحاظ کنند؛ قانونی که وزارت نفت، شرکت ملی گاز ایران را در صنایع گازبر ملزم به نظارت بر اجرای آن کرده است و صنایعی که بیش از حد مجاز، گاز مصرف کنند، مشمول پرداخت جریمه می شوند. مطابق برنامه هفتم توسعه، جرایم مربوط به مصرف گاز به صورت پلکانی لحاظ شده است و مصرف کنندگان بیش از حد مجاز، باید جرایم این افزایش پلکانی را پرداخت کنند. یکی از ابزارهای تسویه این جرایم گواهی های صرفه جویی گاز است که بر مبنای مدلی که در بازار جهانی کربن وجود دارد، از آن الگوبرداری شده است؛ به این معنا که صنایع، خودشان بهینه مصرف و معیار مصرف انرژی را رعایت کنند که جریمه به آنها تعلق نگیرد و اگر بالاتر از معیار، انرژی مصرف کنند، به بازار بورس بروند و گواهی صرفه جویی گاز سرمایه گذاران در این حوزه را خریداری کنند. به هر دلیلی اگر فردی که مشمول این جرایم شده است، این گواهی را از بازار بورس تهیه نکند، قیمت گاز را باید براساس جرایم صادراتی پرداخت کند. طبق اعلام مسئولان، درحال حاضر گواهی صرفه جویی گاز در بورس بسیار طرفدار دارد و در فصولی که صنایع با قطع گاز مواجه هستند، بسیار مورد استقبال قرار می گیرد.
تامین مالی طرح های بهینه سازی
به موازات این فعالیت ها در خصوص بهینه سازی مصرف گاز در کشور، مطابق قانون تامین مالی تولید و زیرساخت که اردیبهشت ماه سال جاری به دستگاه های دولتی ابلاغ شد، شرکت ملی گاز ایران با صدور گواهی بهینه سازی، تامین مالی این طرح ها را از طریق بورس انرژی فراهم می کند. به طور مثال، بسیاری از شرکت های دانش بنیان که طرح های خوبی در حوزه بهینه سازی، به خصوص در بخش گلخانه ای کشاورزی و صنعتی دارند و منابع مالی کافی ندارند، می توانند از این طریق اقدام به تامین مالی طرح های خود کنند. از سوی دیگر، طبق بررسی هایی که روی صنایع صورت گرفت، برخی استان ها به عنوان قطب بهینه سازی مشخص شدند؛ برای مثال، استان فارس به عنوان قطب بهینه سازی صنعت سیمان در کشور مشخص شده است. بر این اساس شرکت های دانش بنیان، سازمان ملی استاندارد و مراکز دانشگاهی موظفند ظرفیت های بهینه سازی را در صنعت سیمان شناسایی کنند و در این زمینه بسته های پیشنهادی سرمایه گذاری برای بهینه سازی صنعت سیمان در قالب بازار بهینه سازی انرژی و محیط زیست را عرضه کنند تا این موضوع به کل صنایع سیمان کشور تعمیم داده شود. مشابه این اقدام در صنعت فولاد، کاشی و سرامیک، آجر، بخش های کشاورزی و گلخانه ای و... صورت گرفته است.
بهسازی موتورخانه ها
یکی دیگر از اقدام های شرکت ملی گاز ایران در حوزه بهینه سازی مصرف سوخت، بهسازی موتورخانه هاست که بر اساس مصوبه شورای اقتصاد از سال 1399 به شرکت ملی گاز ایران ابلاغ و به همین منظور سامانه ای از سوی شرکت ملی گاز ایران در این زمینه راه اندازی شد که اقدام هایی به صورت رایگان مثل تعویض عایق ها، لوله ها و تنظیم مشعل موتورخانه ها در بخش های مختلف خانگی، تجاری، گردشگری و صنعتی صورت پذیرفت، به گونه ای که به گفته مسئولان، تاکنون ، بالغ بر ۹۴ هزار واحد موتورخانه در سراسر کشور بهسازی شده اند و این فعالیت در نقاط مختلف کشور ادامه دارد. بنا بر مصوبه شورای اقتصاد، پیش بینی می شود که حدود ۵۵۲ میلیون مترمکعب از طریق بهسازی موتورخانه ها صرفه جویی گاز صورت پذیرد.
مدیریت بهینه سازی
مدیریت انرژی و کربن شرکت ملی گاز ایران در زمینه بهینه سازی و کاهش مصرف انرژی در صنعت گاز ایران نیز اقدام هایی در دستور کار خود دارد و دراین زمینه طرحی به وزارت نفت ارائه داده و موافقت های اولیه با این موضوع انجام شده است. اجرای این موضوع کاهش مصرف انرژی و بهینه سازی و به تبع آن، کاهش انتشار کربن را در پی خواهد داشت.
لزوم فرهنگ سازی
به هر جهت به نظر می رسد اقدام های بهینه سازی در صنعت گاز ایران موضوعی تعاملی است که دولت و جامعه ذی نفعان را دربر می گیرد و لزوم اجرای آن به صورت برد- برد می تواند منافع دوطرف را تامین کند. از آنجا که مدیریت مصرف، شامل اجرای سیاست های قیمتی، سیاست های غیر قیمتی شامل مقررات حمایتی، فرهنگ سازی و اعطای گواهی صرفه جویی می شود، به نظر می رسد نقش فرهنگ سازی و اصلاح الگوی مصرف نیز می تواند بسیار تعیین کننده باشد؛ به گونه ای که می تواند از نسلی به نسل دیگر منتقل شود.