100 سالگی تولیدات رسانه ای در صنعت نفت
داستانی که با کشف نفت آغاز شد
مشعل سال 1287 و همزمان با کشف نفت در ایران، داستان این کالای با ارزش کلید خورد و از ابتدای کار بازیگردان اصلی مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شد و همچنان بشکه های نفت در سیاست خارجی بسیاری از کشورها نقش اساسی ایفا می کنند. بررسی مستندات تاریخی نشان می دهد نخستین تولیدات رسانه ای معتبر در حوزه صنعت نفت به 100 سال پیش یعنی 1303 بازمی گردد. در طول دهه اول 1300 شمسی، شرکت نفت انگلیس و ایران در مسیر ایجاد ارتباط با دولت، نخبگان و بهبود چهره خود در افکار عمومی ایرانیان گام برداشت. از یک سو کارگران برای بهبود شرایط کار و زندگی و از سوی دیگر نخبگان سیاسی عمدتا ملی و ضداستعمار از شرایط امتیاز دارسی و عدم اجرای تعهدات مالی از سوی شرکت نفت گلایه داشتند.
شرکت نفت تلاش کرد با تداوم اقدام های جامعه محور خود با رویکردهای نوین روابط عمومی، تخاصم ها را به حسن تفاهم تبدیل کند و خود را همسو با گفتمان ملی ترقی و در کنار دولت و جامعه ایران نشان دهد. گرچه هنوز ساختار سازمانی مجزایی برای امور روابط عمومی وجود نداشت، اما رویکرد اطلاع رسانی فعالیت ها از طریق مطبوعات، تقویت فعالیت های عمرانی و فرهنگی در شهرها و حوزه های نفتی، بورسیه دانشجویان ایران برای مهندسی نفت، تولید و عرضه فیلم و کتابچه تبلیغاتی، تلاش شرکت را برای ترسیم چهره ای مطلوب از خود درون جامعه ایرانی بازتاب می داد. تصویری که شرکت نفت تلاش می کرد از خود به نمایش بگذارد و دوست داشت جامعه ایران آن را به این شکل ببیند، تصویر شرکتی بود مدرن، عقلانی و عامل توسعه که توانسته بود ماده پرارزشی را که ایرانیان نمی توانستند به صورت صنعتی استحصال کنند، به مهم ترین عایدی کشور تبدیل کند.
انتشار کتابچه «صنعت نفت ایران» در سال 1306
آنچنان که پیشتر اشاره شد و با هدف ایجاد تصویر دوست داشتنی از نفت در جامعه ایران، روابط عمومی با چاشنی مجله، نشریه، بولتن و کتابچه فعالیت خود را آغاز کرد.بر این اساس، سال 1306 و 19 سال پس از کشف نفت در ایران، کتابچه تبلیغاتی شرکت نفت انگلیس و ایران به نام «صنعت نفت ایران» منتشر شد. در فصل های مختلف این کتابچه به عملیات استخراج نفت و جمع آوری گاز از چاه های مسجدسلیمان، خطوط لوله انتقال نفت، عملیات تصفیه و انتقال به پالایشگاه آبادان، معرفی موسسات درمانی شرکت نفت انگلیس و ایران در آبادان و مناطق نفت خیز، حمل ونقل، فواید مالی صنعت نفت برای ایران پرداخته شده بود. پایان بخش کتاب هم اظهار خوش بینی نسبت به آینده صنعت نفت ایران بود.نسخه فارسی کتابچه تبلیغی شرکت نفت در 40 صفحه به همراه 38 قطعه عکس سیاه و سفید و یک نقشه تهیه شده و در لندن به چاپ رسیده بود. تعداد شمارگان این کتابچه و نحوه توزیع آن مشخص نیست، اما می توان حدس زد چنین رساله تبلیغی که به منظور انعکاس تصویر مطلوب شرکت نفت در میان رجال، نخبگان و تحصیل کردگان جوان ایرانی تهیه شده بود، باید در شمارگانی مناسب با سطح سواد و اندازه جامعه نخبگان آن دوران هم چاپ و توزیع شده باشد.
راه اندازی نشریات روزانه و هفتگی در سال های 1325 تا 1327
در ادامه این مسیر، از سال 1325 شرکت نفت انگلیس و ایران در دفتر تهران، نشریه ای به نام «نقل از جراید تهران» منتشر می کرد که به نوعی گردآوری و رصد اخبار مطبوعات پایتخت در حوزه منافع انگلستان و نفت بود. این نشریه که از آن امروز چند نسخه بیشتر موجود نیست، پس از تاسیس دفتر اداره انتشارات در تهران زیر نظر این اداره تهیه و برای کارکنان صنعت نفت در جنوب فرستاده می شد.باکیفیت ترین مجله درون سازمانی صنعت نفت در سال های پیش از خلع یدT نشریه هفتگی «اخبار هفته» است که از سال 1325 منتشر شد، اما از سال 1327 با دریافت مجوز حالت رسمی تر یافت. این مجله در آبادان تهیه و چاپ می شد و به صورت عمومی به فروش می رسید. این نشریه تا سال 1330 منتشر می شد، اما پس از خلع ید از انتشار بازماند. ابتکارهای این نشریه در تولید مطالب مختلف و از جمله نقاشی های کارگران که از سوی نقاش معتبری طراحی می شد، این نشریه را به یکی از نشریات جذاب و خواندنی آن زمان تبدیل کرده بود. روزنامه «خبرهای روز» یکی از نشریات شرکت نفت انگلیس و ایران است که در سال 1325 و سپس در سال 1327 با دریافت مجوز وزارت فرهنگ منتشر شد. این روزنامه در چهار صفحه منتشر می شد، اما در بعضی از روزهای هفته صفحات ضمیمه موضوعی دو صفحه ای یا چهار صفحه ای داشت. ضمیمه های این روزنامه ادبی، ورزشی، کودکان و... بودند. این روزنامه برای مخاطب گسترده تری از کارکنان شرکت نفت منتشر می شد و در شهر آبادان هم به فروش می رسید. انتشار این روزنامه پس از خلع ید هم تا سال 1334 ادامه یافت.
«نشریه انگلیسی زبان» شرکت نفت انگلیس و ایران
«نشریه انگلیسی زبان» شرکت نفت انگلیس و ایران از سال 1327 منتشر می شد و با اینکه شمارگان آن کم بود (در حدود هزار نسخه) شرکت نفت برای آن از وزارت فرهنگ مجوز گرفته بود. این نشریه از سوی هیات تحریریه انگلیسی در چهار صفحه منتشر می شد. مطالب خبری آن در حوزه صنعت نفت تقریبا مشابه مطالب روزنامه خبرهای روز بود، اما توجه بیشتری به رویدادهای بین المللی و همین طور سرگرمی های مورد علاقه انگلیسی های شاغل در صنعت نفت ایران (نظیر اخبار مسابقات گلف و سوارکاری و ...) داشت.
نشریات دوران کنسرسیوم تا انقلاب اسلامی
با حضور کنسرسیوم در دهه سی شمسی، رویکرد نشریات صنعت نفت ایران کاملا درون سازمانی شد. در ابتدا نشریاتی به نام «پالایش» و «نفت خیز» به صورت بولتن های داخلی در اداره روابط عمومی شرکت نفت در آبادان منتشر می شد. «پالایش»، اخبار مربوط به شرکت سهامی پالایش نفت ایران را منتشر می کرد و «نفت خیز» اخبار مربوط به شرکت سهامی اکتشاف و تولید نفت ایران را. از اواسط دهه سی نشریه ای به زبان انگلیسی تحت عنوان «آبادان تودی» منتشر می شد که بیشتر مختص به خارجی های حاضر در صنعت نفت ایران در جنوب کشور بود.
انتشار ماهنامه های «نفت» و «آئینه» در سال های1336 تا 1338
به احتمال زیاد نخستین نشریه سازمانی شرکت ملی نفت ایران نشریه ای است نایاب در قطع بروشور به نام «نفت» که از ابتدای سال 1336 در تهران منتشر شده است. این نشریه تا حدی مقاله محور بوده و به مسائل نفت در بستر جهانی و عملکرد رقبا در کشورهای مختلف جهانی توجه می کرده؛ هرچند بخش های انتهای این مجله به اخبار نفتی داخلی و اخبار خارجی اختصاص داشته است. این نشریه در 36 صفحه به صورت ماهانه منتشر می شد. از اواسط سال 1338 شرکت ملی نفت مجله ای با ترتیب انتشار دو هفته یک بار به نام «آئینه» منتشر کرد که از مجله هفتگی اخبار هفته چاپ آبادان الگو گرفته بود. معرفی مدیران، همکاران و ارتباط با خوانندگان یکی از ویژگی های این نشریه بود که ارتقای درون سازمانی را دنبال می کرد. این مجله به خوبی آئینه فعالیت های معطوف به نیروی انسانی در صنعت نفت ایران بود و انتشار آن تا سال 1340 ادامه داشت.
مروری بر «مشعل آبادان» و «اخبار هفته مسجدسلیمان» در سال 1339
از سال 1339 نشریه ای در آبادان تحت عنوان «بولتن اداره ارتباط با کارکنان» آغاز به انتشار کرد. این نشریه نسخه کامل تری از نشریه پالایش دهه 30 بود و رویکردهای خبری در آن کامل تر و همه جانبه تر مشاهده می شد. همین نشریه یک سال بعد به نام «مشعل آبادان» انتشار یافت. مشعل آبادان معروف ترین نشریه درون سازمانی کنسرسیوم در مناطق جنوب کشور به خصوص پالایشگاه آبادان است. ابتکار مشعل آبادان در چاپ نیازمندی ها که البته از بولتن الگو گرفته بود این نشریه را به سبد خانواده کارکنان صنعت نفت برده بود. مشعل آبادان یک همزاد انگلیسی هم داشت که با همان نام و این بار تحریریه ای ایرانی منتشر می شد. در مناطق نفت خیز بولتن های اخبار هفته «مسجدسلیمان» و «خبرهای عمده» و بعدتر «نفت خیز» که اخبار کاربردی از جمله بخشنامه های اداری و رویدادهای حوزه مناطق نفت خیز را چاپ می کردند.
مجله داخلی «نامه صنعت نفت ایران» در سال 1341
دیرپاترین مجله داخلی صنعت نفت ایران در سال های قبل از انقلاب، از اردیبهشت سال 1341 به نام «نامه صنعت نفت ایران» در شرکت ملی نفت منتشر شد. این مجله باکیفیت ترین نشریه درون سازمانی از زمان ملی شدن نفت به شمار می آمد و شمار زیادی از خبرگان کار تولید نشریه با آن همکاری داشتند. ادارات روابط عمومی شرکت های تابعه مطالب و گزارش های خود را برای چاپ به این نشریه می دادند و برخی شرکت ها خبرنگار ثابتی برای تهیه مطالب برای این مجله داشتند. مجله اداری مشتمل بر بخش های متنوعی چون اخبار نفت ایران، اخبار پرسنلی، آموزش کارکنان، ایمنی، امور اجتماعی، خبرهای ورزشی، ادبی، فکاهی، بانوان، داستان و مقالات و اراده، سرگرمی و... بود. این مجله حجیم ترین نشریه صنعت نفت تا آن هنگام به شمار می رفت و در 48 صفحه منتشر می شد.
دهه 50 با «یادداشت روز» و «یادداشت هفتگی»
«یادداشت روز» و «یادداشت هفتگی»؛ نشریه مربوط به سال های دهه 50 هستند و عمدتا شکل و ظاهر بولتن ها را داشتند و تولید آنها در تهران صورت می گرفته و میان کارکنان صنعت نفت توزیع می شده است. این نشریات پس از انقلاب هم یکی دو سال از سوی مراکز نفتی مثل پالایشگاه آبادان یا اهواز یا مسجدسلیمان منتشر می شدند.
مرور نشریات سال های 1357 تا 1359
پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا چندی انتشار نشریات سازمانی در اختیار شرکت های تابعه قرار داشت و این شرکت ها بولتن های خبری را با نام های قدیمی چون «یادداشت روز – خبرهای آبادان» و «یادداشت هفتگی» به چاپ می رساندند. علاوه بر این تشکل های صنفی شکل گرفته در صنعت نفت هم برای خود نشریاتی داشتند که از جمله آنها می توان «نشریه خبری سندیکای مشترک کارکنان صنعت نفت» را نام برد که از سال 1357 تا 1359 منتشر می شد. این نشریه ضمن اینکه نگاه کم و بیش انتقادی به مسائل حوزه صنعت نفت داشت؛ موضوع های روز انقلابی را مدنظر قرار می داد.
نشریات نفت در دوران جنگ
همزمان با انتشار نشریات متعدد انقلابی و صنفی در دو سال اول پیروزی انقلاب اسلامی، بولتن خبری چند صفحه ای با نام «پیک نفت» هم در شرکت ملی نفت تهران منتشر شد. این نشریه به تدریج گسترش یافت و در سال های بعد با افزایش صفحات و تغییر ترتیب انتشار، از بولتن روزانه به ماهنامه اصلی در صنعت نفت ایران تبدیل شد و جای «نامه صنعت نفت ایران» را گرفت. پیک نفت در سال های نخست، بنا به شرایط روز علاوه بر موضوعات و اخبار مربوط به نفت، به مسائل و آموزش های اعتقادی و انقلابی توجه نشان می داد و ارتباط صنعت نفت با جریان انقلاب و جنگ تحمیلی را منعکس می کرد. طرح های روی جلد این نشریه تا سال ها در خدمت بازتاب دیدگاه ها و دستاوردهای انقلاب اسلامی قرار داشت، اما در سال های پس از جنگ، رویکرد نشریه به بازتاب نقش و عملیات صنعت نفت در بازسازی و رشد این صنعت در کشور معطوف شد. پیک نفت از ابتدای انقلاب تا اواسط دهه 1370 منتشر می شد.
نشریات نفت پس از جنگ تاکنون
دیرپاترین نشریه درون سازمانی صنعت نفت ایران در سال های پس از انقلاب «مشعل» نام دارد که به نوعی ادامه همان پیک نفت است. این نشریه تاکنون هفت دوره انتشار را در فرم و قالب های مختلف، از هفته نامه و ماهنامه گرفته تا قطع های مختلف روزنامه ای و مجله ای پشت سرنهاده و هم اکنون نیز در حال انتشار است.
نگاهی به نشریات وابسته به صنعت نفت
در کنار نشریاتی که به طور رسمی به عنوان تهیه شده در صنعت نفت شناخته می شوند، صنعت نفت به انتشار نشریات دیگری با رویکردهای غیرسازمانی کمک کرده است که از مهم ترین آنها می توان به «نشریه انجمن نفت ایران» اشاره کرد که از سال 1336 تا سال های بعد از انقلاب توسط انجمن نفت ایران منتشر شده است. در سال های بعد از انقلاب مسئولیت این نشریه با وزرای وقت نفت بوده است. این نشریه عمدتا به موضوعات علمی یا بسیار تخصصی صنعت نفت اختصاص داشته است.
100 سالگی تولید محتوا در صنعت نفت
تمرکز این گزارش بر محور نشریات، مجله، بولتن و... بود؛ با این حال با مرور تاریخ درباره دیگر تولیدات مرتبط با صنعت نفت مشخص می شود زمستان سال 1303 یکی از فیلمبرداران «شرکت فیلم های خبری موضوعی» در بریتانیا یک فیلم صامت از عملیات کمپانی در ایران ساخت. نام این فیلم «صنعت نفت ایران» بود که 45 دقیقه زمان داشت و برای مخاطبان تخصصی، به ویژه در آموزشگاه فنی شرکت نفت به نمایش درمی آمد. تولید این فیلم ها این کارکرد را هم داشت که شرکت نفت انگلیس و ایران، فعالیت های انجام شده مناطق جنوب غربی ایران را تبلیغ و نگاه افکار عمومی به شرکت را مثبت کند. در طول سال های کشف نفت تاکنون آثار دیگری نیز تولید شده که مرور آنها به زمان بیشتری نیاز دارد.