نگاهی به سهم فناوری و خلق ثروت از آن در برنامه هفتم توسعه کشور
نگرانی از کاهش سهم دانش بنیان ها
مشعل برنامه هفتم توسعه کشور آخرین چکش کاری های خود را در مجلس شورای اسلامی می گذراند. این لایحه ۸ خرداد ۱۴۰۲ در دولت تصویب و ۲۸ خرداد برای بررسی و تصویب به مجلس شورای اسلامی تحویل داده شده و در حال بررسی در کمیسیون های مجلس شورای اسلامی است. بسیاری از کارشناسان در این مدت، نسبت به آنچه سهم و جایگاه فناوری و دانش بنیان ها در برنامه هفتم پیش بینی شده، انتقادهایی دارند.
آنچه به عنوان سهم دانش بنیان ها در صنایع مختلف و از جمله صنعت نفت در برنامه هفتم گنجانده شده، سهمی کم در مقابل اهمیت و جایگاه آنهاست .این هم موضوعی است که کارشناسان زیادی به آن پرداخته و تاکید کرده اند با توجه به رشد شتابان و رویکردهای مثبت حمایتی نسبت به مجموعه های فناور و دانش بنیان ها در صنایع، لازم است این زمینه فعالیت و ارتقای جایگاه بیشتری داشته باشد.
نگرانی از روند رشد فناوری
در گزارشی که چندی قبل، مرکز پژوهش های مجلس از وضعیت حوزه انرژی در لایحه برنامه هفتم ارائه کرد، تاکید شده که این بخش از دو بعد دارای ضعف و ایراد است که شامل نادیده گرفتن برخی مسائل اساسی بخش انرژی، ضعف در احکام و به تبع آن احتمال عدم اثربخشی می شود. در این گزارش تاکید شده: تنها فصل نهم این لایحه، مرتبط با حوزه انرژی است. اگرچه در این فصل به صورت خاص به مسأله انرژی پرداخته شده؛ اما در برخی دیگر فصول لایحه مانند فصل اول «رشد اقتصادی»، فصل سوم «اصلاح ساختار بودجه» و فصل دوازدهم «ترانزیت و اقتصاد دریامحور» نیز به صورت موردی برخی مواد مرتبط با حوزه انرژی بویژه در حوزه روابط مالی نفت و دولت مطرح شده است، ضمن اینکه موضوعات مرتبط با پژوهش، فناوری و جایگاه دانش بنیان ها در صنعت بخصوص صنعت نفت به روشنی پرداخته نشده است در فصل بیستم برنامه هفتم توسعه که به سیاست های مربوط با رشد فناوری پرداخته شده، موارد مربوط به ارتقای نظام علمی، فناوری و پژوهشی قرار دارد. بر این اساس در 5 سال آینده، رتبه ایران در زمینه کمیت تولید علم باید به رتبه 12 برسد. رتبه کنونی ایران در این زمینه 15 و هم رده با کشورهایی مانند هلند و سوئیس است و طبق برنامه باید تا 5 سال آینده 3 پله صعود کند و این 3 پله صعود به قیمت افزایش ۵۰ درصدی سهم انتشار مقالات علمی-پژوهشی در کشور تمام خواهد شد. یکی از راه های مهم تولید ثروت برای کشور از طریق توسعه زیست بوم نوآوری و فناوری است و شرکت های فناور و دانش بنیان در این زمینه عملکردی درخشان داشته اند. با این حال در برنامه هفتم، سهم مناسبی برای نوآوری و تجاری سازی دانش و پژوهش، در نظر گرفته نشده و به طور کلی گویا توسعه اقتصاد دانش بنیان مورد توجه نبوده است.
این در حالی است که در بند 19 سیاست های کلی ابلاغی مقام معظم رهبری، افزایش شتاب پیشرفت و نوآوری علمی و فناوری و تجاری سازی آنها به عنوان یک اولویت مهم برای فصل 20 برنامه هفتم توسعه ذکر شده است، در صورتی که نگاه به سیاست های درج شده در این فصل نشان می دهد، توجهی به این بند نشده و یک خلأ جدی در این زمینه وجود دارد. همچنین با وجود تأکیدات در زمینه توجه به دانش بنیان شدن صنایع، افزایش تحقیق و توسعه و زمینه سازی برای ورود فناوری به صنعت، این موارد در این برنامه جایی ندارند. عماد احمدوند، دبیر ستاد توسعه فناوری نانو در جلسه بررسی لایحه برنامه هفتم توسعه که در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی برگزار شد، اظهار داشت: نگاه برنامه هفتم توسعه به حوزه علم و فناوری، در کنار برخی جنبه های مثبتی که دارد، شاید حتی ضعیف تر از نگاه برنامه چهارم توسعه به این حوزه باشد، به طوری که در برنامه هفتم توسعه، هیچ اشاره ای به مفهوم اقتصاد دانش بنیان نشده است. بررسی این برنامه نشان می دهد که این برنامه در حوزه های جدیدی مانند ارتقای فناوری های نوین و تجاری سازی علم و فناوری هیچ بند و حکمی ندارد.
بابک نگاهداری، رئیس مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی نیز تاکید کرده است که با توجه به حرکت شتابان مجموعه های دانش بنیان در صنایع مختلف ، فرصت های زیادی در برنامه هفتم توسعه فراموش شده است. وی اظهار کرد: اقتصاد دانش بنیان، یکی از پنجره ها و فرصت های برنامه هفتم توسعه است که لازم بود اصول و مبانی آن در برنامه هفتم گنجانده شود.
راه حل های متفاوت برای چالش های برنامه هفتم
اگرچه این نگرانی ها در مورد سهم دانش بنیان ها در برنامه هفتم وجود دارد؛ اما صنعت نفت به شکلی مجزا به دنبال شناسایی و رفع چالش ها و افزایش سهم این مجموعه ها همسو با سیاست های کلی برنامه هفتم است. سیدمهدیا مطهری، مدیر پژوهش و فناوری شرکت ملی نفت ایران به پروژه های برنامه هفتم توسعه کشور اشاره کرد و گفت: در اجرای طرح های برنامه هفتم توسعه، چالش هایی وجود دارد که شناسایی شده اند. برای حل این مسائل راه های متفاوت را دنبال می کنیم و از توان شرکت های دانش بنیان و دانشگاه ها کمک خواهیم گرفت. اکنون در حوزه خوردگی صنعت نفت گام های مؤثری برداشته شده و در حوزه اکتشاف نیز باید این موضوع محقق شود. مدیر پژوهش و فناوری شرکت ملی نفت ایران، ضمن درخواست از شرکت های دانش بنیان برای ارائه راه حل هایی به منظور پیشبرد اهداف برنامه هفتم توسعه تصریح کرد: دو رویکرد برای نقشه راه در نظر گرفته شده است، نخست به صورت سنتی اقدام ها را رصد و از خرد بازیگران این حوزه استفاده و دوم اینکه در حوزه تحقیق و توسعه سرمایه گذاری کنیم.
وی با بیان اینکه تعداد شرکت های دانش بنیان در پژوهش و فناوری زیاد نیست، اذعان کرد: با تدبیری که شرکت نفت دیده بود، با دانشگاه ها شرط ضمن عقد قرارداد آورده ایم تا ملزم باشند از شرکت های دانش بنیان در این زمینه کمک بگیرند.
مدیر پژوهش و فناوری شرکت ملی نفت ایران گفت: پروژه ها را باید به مدیرانی که توانایی توسعه و فناوری دارند واگذار کنیم، همچنین از توانمندی شرکت های دانش بنیان و استارت آپ ها نیز بهره مند شویم.مطهری با بیان اینکه انتظار داریم مراکزی به عنوان شتاب دهنده حضور داشته باشند، تصریح کرد: در این زمینه مذاکراتی با پارک علم و فناوری انجام داده ایم تا در مجموعه اکتشاف، به عنوان یک زنجیره بالادستی، شاهد تحول باشیم.
پیشروی دانش بنیان ها در صنعت نفت ادامه دارد
در عین حال همانطور که در برنامه پنج ساله هفتم توسعه، برداشت از میدان های مشترک نفتی و گازی تقویت می شود، در برخی بخش ها همچون صنعت پتروشیمی و پالایش، برنامه ریزی های مفصلی برای خلق ثروت به کمک شرکت های دانش بنیان وجود دارد. بر این اساس، ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی کشور براساس لایحه برنامه هفتم توسعه از سالانه ۹۲ میلیون تن کنونی به ۱۳۱.۵ میلیون تن در پایان این برنامه می رسد که مجموعه های دانش بنیان، سهم قابل توجهی در توسعه زنجیره ارزش و تولید کاتالیست ایفا خواهند کرد.
صنعت نفت ، صنعتی است که حداقل در دو سال اخیر، به عنوان صنعت پیشرو در حوزه فناوری و حمایت از دانش بنیان ها معرفی شده است. می توان گفت که صنعت نفت اگرچه همسو با اهداف برنامه توسعه هفتم حرکت می کند؛ اما روندی را که از دو سال قبل در حمایت از مجموعه های فناور و دانش بنیان شروع کرده، متوقف نمی کند. در شرایطی که این برنامه در کمیسیون تلفیق مجلس شورای اسلامی در حال چانه زنی است و جلسات مشترکی هم با وزیر نفت داشته اند، لازم است در زمینه فعالیت شرکت های دانش بنیان و فناور در تعامل با صنایع، بخصوص صنعت نفت ارزیابی بیشتری صورت گیرد.
نکته حائز اهمیت این است که هم صنایع و هم مجموعه های دانش بنیان به شکل مجزا مسیر خود را می روند؛ اما لازم است یک برنامه کلان، این دو را در مسیر یکدیگر قرار دهد.
باید تعریف درست و دقیقی از نقش، جایگاه و کارکردهای دانش بنیان تعریف شود و در همان بستر حرکت کنند. تولید ثروت و اقتصاد دانش محور، موضوعاتی است که در برنامه ششم، تجربه های خوبی از آنها داشته ایم و این امیدواری وجود دارد که در برنامه هفتم توسعه، بتوان فاصله ها را برطرف کرد.