
مهارتی که نسل به نسل در خدمت صنعت نفت بالیده است
هفشجــــــــــــان نامی بر بلندای صنعت جوش ایران
فرشید خدادادیان
پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی
مشعل | برخی مهارت ها، صنایع، شغل ها و تخصص ها، با برخی مناطق شهری و روستایی، پیوندی تنگاتنگ دارند. بررسی تاریخی شکل گیری این موضوع ها معمولا به این نتیجه ختم می شود که نخستین فرد یا افراد از یک شهر یا روستا بنا به علاقه یا فراهم بودن شرایط زمانی و مکانی، وارد یک حرفه یا صنعت شده و دیگر افراد فامیل، فرزندان، هم محلی یا همشهری ها و به مرور نسل های بعدی از آن شهر یا منطقه در همان حرفه یا صنعت مشغول به کار شده اند. حضور قابل توجه "هفشجانی" ها در صنعت جوشکاری خطوط لوله و تاسیسات نفت و گاز، با همین رویکرد قابل بررسی است. موضوعی که باعث شده امروزه هفشجان واقع در استان چهارمحال و بختیاری، پایتخت صنعت جوش در ایران نام بگیرد؛ پدیده ای که از نظر مردم شناسی در چارچوب میراث صنعتی و همچنین تاریخ نفت در ایران، قابل تامل است.
صنعت نفت ایران، از بدو ورود بسیاری از صنایع پایین دستی، خدماتی و تامین و تجهیز را با خود به ارمغان آورد. مهم ترین صنعت ایران و خاورمیانه، چندسالی پیش تر از عمومی شدن صنعت جوش و جوشکاری الکتریکی وارد ایران شده بود، اما پس از شکل گیری تجاری صنعت جوشکاری، از نخستین مجموعه هایی بود که جوشکاری را جانشین پَرْچ کاری و دیگر روش های اتصالات در ساخت تاسیسات و خطوط لوله کرد.
پیشگامان جوشکاری
احداث خطوط لوله که در آغاز به صورت "کالر پیچ"Screw Coolar در سایزهای مختلف در میادین نفتی ایران انجام می شد، با ورود صنعت جوش ضمن تغییر روش و شکل اجرا، شتاب بیشتری یافت. کار سختی که "چارلز ریچی" و گروه کارکنان انگلیسی و هندی و بختیاری و عرب، حدفاصل سال های۱۹۱۰تا۱۹۱۱میلادی به فرجام رساندند، یکی از بزرگ ترین پروژه های احداث خط لوله از "میدان نفتون" به ساحل "عبادان" بود که تمام مسیر حدود 130 کیلومتری آن در کوهپایه و دشت به صورت کالر پیچ کردن لوله ها به یکدیگر پیموده شد تا نخستین خط لوله نفت ایران و خاورمیانه احداث شود. به فاصله کمی از این کار طاقت فرسا و سخت در کوه تپه های ایران، موتورهای دیزلِ جوشکاریDiesel welding engine در صنعت نفت مورد استفاده قرار گرفت و از میان کارگران ایرانی یک گروه بودند که زودتر از دیگران، کار را از انگلیسی ها یاد گرفتند؛ "هفشجانی ها"
پیشینه تاریخی هَفشِجان
هَفشِجان، شهری در نزدیکی شهرکرد، مرکز استان چهارمحال و بختیاری است و بر اساس مطالعات باستان شناسی، پیشینه اش به دوره نو سنگی می رسد. در نام گذاری هفشجان، به نام پارسی "هوشنگان" یعنی مکان هوشنگ اشاره شده است. "هوشنگ"، پادشاه اساطیری دوره پیشدادی است که در شاهنامه کشف آتش و برگزاری جشن سده به وی منسوب شده است. در مقطع زمانی مورد نظر ما، یعنی ابتدای شکل گیری صنعت نفت در جنوب غرب ایران، حدفاصل سال های ۱۲۸۰تا ۱۲۸۷خورشیدی، این محل "هوشگان" گفته می شد و هفشجان یا "هفشه جان" نیز معرب شده همان واژه پارسی هوشگان است. با اکتشاف نفت از چاه شماره یک میدان نفتون در سرزمین قشلاقی بختیاری ها (خرداد۱۲۸۷) خبر ورود فرنگی ها و نیاز ایشان به نیروی کار، زودتر از جاهای دیگر کشور به چهارمحال و بختیاری رسید. دلیل آن روشن بود، بختیاری ها، قومی کهن و دیرپا و دامدارانی کوچ رو بودند که زمستان را در شمال خوزستان و تابستان را در سرزمینشان یعنی چهارمحال و بختیاری سپری می کردند و نخستین کارکنان ایرانی صنعت نفت نیز به طور طبیعی از ایشان و در کنار اعراب جنوب خوزستان انتخاب شده بودند. بختیاری ها به آغاز کوچ خود بین ییلاق و قشلاق و بالعکس "مال کَنون" به معنای جمع کردن مال و اموال و کَنده شدن میخ سیاه چادرها و وسایل می گویند؛ به همین دلیل در کوچ بهاره خود (سال۱۲۸۷) خبر حضور فرنگی ها در قشلاق و برای اکتشاف نفت، سوغات ایشان از جنوب در اولین "مال کَنون" و کوچشان به ییلاق بود. در سرزمین ییلاقی بختیاری ها، علاوه بر ایشان؛ ترک ها، فارس ها، ارامنه، گرجی ها و دیگرانی نیز زندگی می کردند و به همین دلیل وقتی صحبتِ کار در کمپانی نفت و گرفتن دستمزد به "لیره" و ریال به میان آمد، از میان تمام ساکنان این سرزمین، مردان و جوانانی خود را به خوزستان رساندند تا در کمپانی کار کنند و آینده خود و خانواده را با صنعت نفت بسازند. این موضوع محدود به این منطقه نماند و به مرور از اصفهان و یزد و شیراز گرفته تا کرمانشاه و کردستان نیز افراد خود را به میادین نفتی ایران در خوزستان رساندند تا کارگر کمپانی شوند. هفشجانی ها نیز از نخستین سال های فعالیت کمپانی، در این صنعت حضور داشتند. آنها صنعتگران محلی هنرمندی بودند که پیشینه باستانی و تاریخی سکونت گاهشان، گواه قدمت فرهنگی و زیستی آنان بود. عرصه وسیع پیش از تاریخی هفشجان که در چندین هکتار از شهر کنونی هفشجان گسترش یافته ، مملو از صد ها قطعه آثار و ابزارهای سنگی ابتدایی از عصر نوسنگی به بعد و بقایای شاهراه های باستانی است. سکونتگاهی که از دوره پیش از تاریخ به دوران تاریخی باستان رسیده و از آن مقطع تا امروز همچنان زیستگاه بشری است، بی تردید قدمتی در فناوری ها و صنایع بومی نیز دارد. از جمله هنر و خلاقیت ایشان در فلزکاری، آهنگری، صنعت سنگ و سنگ تراشی و نجاری.
سنگ تراشان جوشکار
در آغاز، سنگ تراشی یکی از هنرهای این منطقه بود. کوه "بُزلَر" در شمال هفشجان، مهم ترین معدن سنگی است که از آن برای تراشیدن شیرهای سنگی یا به گویش بختیاری ها؛ بَردِ شیرها استفاده می شد. شیرهای سنگی که در دوران صفویه، نمونه هایی از آن به اصفهان پایتخت صفویان نیز رسید و زینت بخش معماری پل ها و ابنیه پایتخت شد. به این ترتیب بخشی از هفشجانی ها و دهکردی هایی که برای کار در کمپانی نفت به جنوب مهاجرت کردند، در ساخت ابنیه و تراشیدن سنگ و معماری به کارگرفته شدند، اما تنوع کار بسیار بیشتر بود و به طور طبیعی آنها محدود به آنچه به آن مشهور بودند، نماندند و بسیاری از آنها پس از سپری کردن دوره های کوتاه و به تعبیر امروز"ضمن خدمت" آموزشی در کمپانی نفت، ابزار صنعتی به دست گرفتند و نقاش، پرچ کار، ابزارکار و بعد از ورود صنعت جوش، "جوشکار" شدند. چنانچه پیشتر آمد؛ جوشکاری با قوس الکتریکی در دهه دوم فعالیت صنعت نفت در ایران جایگزین "پَرچ" در تاسیسات و "کالر پیچ" Screw Coolar در احداث خطوط لوله شد.
میراث داران جوشکاری
پرچ کاری، قبل از ورود صنعت نفت نیز در مناطق مختلف ایران و به طور مشخص در آهنگری ها به شکل بومی و سنتی انجام می شد؛ به همین دلیل وقتی در صنعت نفت نیز مهندسان انگلیسی از Riveting سخن گفتند، برای کارکنان ایرانی کمپانی این کار آشنا بود. پرچ کاری، در دهه نخست فعالیت صنعت نفت در ایران، به صورت دستی و با ابزارهای ساده انجام می شد. در پرچ کاری سنتی، ابزارها ساده ولی حیاتی بودند. چکش، پاشنه سندان، مشعل حرارتی، میله های پرچ و قالب های تغییر شکل، از جمله ابزارهای اصلی بودند. معمولا پرچ ها ابتدا در حالت گرم وارد سوراخ مورد نظر می شدند تا پس از انبساط، موجب استحکام اتصال شود. در این فرایند، حرارت بالا و کار فیزیکی زیاد باعث خستگی نیروی انسانی می شد و در محیط های صنعتی بزرگ، نیاز به چندین کارگر برای هماهنگی داشت.