نبض سوخت در جنگ های 12 روزه و رمضان بی امان می تپید
پشت صحنه آرامـش
مشعل | در روزهایی که صدای انفجار، اضطراب را به خیابان ها کشانده بود و صف خودروها در جایگاه های سوخت هر ساعت طولانی تر می شد، آنچه مردم می دیدند تنها نازلی بود که همچنان سوخت را بی وقفه تحویل می داد، اما پشت این تصویر آرام، شب هایی طولانی از تصمیم های لحظه ای، تغییر سیاست ها، مقابله با تهدیدهای سایبری و تلاش بی وقفه گروهی از متخصصان جریان داشت؛ گروهی افرادکه در سکوت، مسئولیت حفظ یکی از مهم ترین حلقه های زنجیره تأمین انرژی کشور را بر دوش داشتند. جنگ 12 روزه و پس از آن جنگ رمضان، سامانه هوشمند سوخت را در یکی از دشوارترین آزمون ها قرار داد؛ آزمونی که نتیجه آن تنها با استمرار سوخت رسانی معنا پیدا می کرد. روایتی که عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فراورده های نفتی ایران در گفت و گو با خبرنگار «مشعل» از آن سخن می گوید. از پشت صحنه روزهایی که آرامش جایگاه های سوخت، حاصل ساعت ها تلاش و تصمیم گیری در دل بحران بود.
در شرایط بحران، آنچه بیش از هر چیز اهمیت پیدا می کند، توان تصمیم گیری در لحظه و آمادگی برای رویارویی با سناریوهای پیش بینی نشده است. سامانه هوشمند سوخت در دو تجربه اخیرجنگی، تنها یک بستر فنی برای مدیریت سهمیه ها نبود؛ بلکه به یکی از ارکان حفظ پایداری زنجیره تأمین و توزیع سوخت کشور تبدیل شد؛ زیرساختی که باید هم زمان در برابر افزایش ناگهانی تقاضا، تهدیدهای سایبری، آسیب به زیرساخت های انرژی و تغییرات لحظه ای شرایط عملیاتی، تاب آوری خود را حفظ می کرد. تجربه این روزها نشان داد که استمرار سوخت رسانی، بیش از هر چیز، حاصل آمادگی زیرساخت ها، تصمیم گیری به موقع و هماهنگی میان بخش های مختلف برای حفظ پایداری خدمت رسانی است.
مدیریت در آزمون بحران
جنگ، تنها میدان رویارویی درخطوط مقدم نیست؛ گاهی نبرد اصلی در اتاق هایی جریان دارد که تصمیم های چند دقیقه ای آن، بر زندگی میلیون ها نفر اثر می گذارد. در روزهایی که کشور با شرایط ویژه ناشی از جنگ 12 روزه و سپس جنگ رمضان روبه رو شد، یکی از مهم ترین دغدغه ها، استمرار سوخت رسانی و جلوگیری از ایجاد اختلال در عرضه فراورده های نفتی بود. در چنین شرایطی، سامانه هوشمند سوخت به یکی از مهم ترین ابزارهای مدیریت مصرف و حفظ آرامش در شبکه توزیع تبدیل شد. عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت، با اشاره به تجربه دو جنگ اخیر توضیح داد: بخش مهمی از برنامه ریزی ها پیش از آغاز بحران انجام شده بود و همین آمادگی، امکان تصمیم گیری سریع را در شرایط حساس فراهم کرد. به گفته او، در نخستین روز جنگ دوازده روزه میزان برداشت بنزین از جایگاه های عرضه سوخت افزایشی قابل توجه داشت و این مهم به خوبی افزایش ناگهانی تقاضا را نشان می داد. در جنگ رمضان نیز شرایطی مشابه رقم خورد، اما اعمال سیاست های مدیریتی در سامانه هوشمند سوخت، مانع از ایجاد بی نظمی در روند سوخت رسانی شد. باصفا با بیان اینکه در شرایط عادی شاید تنها یک یا دو بار در سال سیاست های سامانه تغییر می کرد، گفت: در روزهای بحران، شرایط به گونه ای بود که گاهی به ناچار روزانه چندین مرتبه سیاست های برداشت و تخصیص سوخت را متناسب با موجودی مخازن و وضعیت شبکه توزیع اصلاح می کردیم. به گفته او، این تصمیم ها به صورت لحظه ای و همگام با وضعیت عملیاتی گرفته می شد تا از یک سو نیاز مردم تأمین شود و از سوی دیگر، ذخایر سوخت نیز به صورت هدفمند مدیریت شوند. مدیر سامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فراورده های نفتی ایران تأکید کرد: موفقیت این روند تنها حاصل عملکرد سامانه هوشمند سوخت نبود، بلکه هماهنگی نزدیک میان بخش های مختلف شرکت ملی پخش فراورده های نفتی، مدیران مناطق و نیروهای عملیاتی، زمینه اجرای دقیق این سیاست ها را فراهم کرد. در مواردی که به دلیل ماهیت آفلاین سامانه، برخی تغییرات به صورت خودکار روی تجهیزات جایگاه ها اعمال نمی شد، نیروهای فنی مناطق به صورت میدانی وارد عمل می شدند و تنظیمات لازم را به صورت دستی انجام می دادند تا هیچ وقفه ای در خدمت رسانی ایجاد نشود. باصفا تصریح کرد: آنچه در دو تجربه اخیر اهمیت داشت، تنها مدیریت مصرف نبود؛ بلکه حفظ آرامش عمومی نیز نقش تعیین کننده ای داشت. به گفته او، تصمیم های گرفته شده در سامانه هوشمند سوخت کمک کرد تا باوجود افزایش تقاضا و فشار ناشی از شرایط جنگی، مردم کمبود سوخت را احساس نکنند و فرایند عرضه در جایگاه ها با ثبات بیشتر ادامه یابد. همین تجربه، اهمیت نقش سامانه هوشمند سوخت را به عنوان یکی از ارکان پشتیبان امنیت انرژی کشور، بیش از گذشته نمایان کرد.
از مهندسی معکوس تا بومی سازی فناوری
یکی از مهم ترین دستاوردهایی که به گفته باصفا از دل تجربه جنگ 12 روزه شکل گرفت، دستیابی به دانش بومی صدور و شخصی سازی کارت هوشمند سوخت بود؛ موضوعی که سال ها به یکی از دغدغه های اصلی این سامانه تبدیل شده بود. وی گفت: تجهیزات اولیه تولید کارت هوشمند سوخت سال ها پیش از سوی شرکت های خارجی راه اندازی شده بود، اما دانش فنی آن به کشور منتقل نشد و با گذشت زمان، فرسودگی تجهیزات و محدودیت های ناشی از تحریم، ظرفیت تولید کارت را به شدت کاهش داد. باصفا افزود: در روزهای جنگ، این نگرانی وجود داشت که در صورت آسیب دیدن تجهیزات یا توقف فعالیت مرکز تولید کارت، صدور کارت هوشمند سوخت در کشور با مشکل جدی رو به رو شود. به همین دلیل، تیم های فنی به صورت شبانه روزی وارد عمل شدند و در مدتی کوتاه توانستند با مهندسی معکوس، دانش شخصی سازی کارت را بومی سازی کنند. این اقدام، یکی از مهم ترین موفقیت های سامانه هوشمند سوخت در سال های اخیر به شمار می رود که زمینه را برای ساخت تجهیزات داخلی نیز فراهم کرد. به گفته مدیر سامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فراورده های نفتی ایران پس از دستیابی به دانش فنی، همکاری با یک شرکت دانش بنیان آغاز و دستگاه های صدور آنی کارت هوشمند سوخت طراحی و تولید شد. این دستگاه ها در جنگ رمضان نقش مؤثری در پاسخگویی به مراجعات مردم ایفا کردند، زیرا هم زمان با تعطیلی شرکت تولیدکننده، امکان صدور کارت در مناطق مختلف کشور بدون وقفه ادامه یافت. باصفا با اشاره به روند توسعه این زیرساخت گفت: در مرحله نخست، دهها منطقه به این تجهیزات مجهز شدند و اکنون نیز روند تجهیز نواحی مختلف کشور ادامه دارد تا در صورت بروز هرگونه حادثه، امکان صدور کارت در نزدیک ترین منطقه فراهم باشد. به اعتقاد باصفا، توزیع این تجهیزات در نقاط مختلف کشور، تاب آوری سامانه را به طور محسوسی افزایش داده و وابستگی به یک مرکز متمرکز را از میان برده است.
تاب آوری در تهدیدهای سایبری
باصفا در بخشی دیگر از این گفت وگو، مقابله با تهدیدهای سایبری را از مهم ترین اولویت های سامانه هوشمند سوخت در شرایط بحرانی عنوان کرد و افزود: این سامانه همواره یکی از اهداف بالقوه حملات سایبری به شمار می رود، از این رو مجموعه ای از الزام های پدافند غیرعامل در حوزه نرم افزار، سخت افزار و امنیت شبکه در سال های اخیر اجرایی شده و تیم های تخصصی نیز به صورت شبانه روزی آن را پایش می کنند. او توضیح داد: ارتباط سامانه هوشمند سوخت با برخی زیرساخت های بیرونی، از جمله شبکه بانکی، از پیش بازنگری و محدود شده بود؛ اقدامی که نقش مهمی در کاهش آسیب پذیری سامانه در شرایط جنگی داشت. هم زمان نیز با افزایش تهدیدها، سناریوهای مختلف مدیریت بحران نیز به صورت مستمر بازبینی و تمرین شد تا در صورت بروز هرگونه اختلال، روند خدمت رسانی در کوتاه ترین زمان ممکن به وضعیت عادی بازگردد. مدیر سامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فراورده های نفتی ایران همچنین از اجرای طرح بازطراحی این سامانه خبر داد و گفت: این پروژه با ابلاغ سند بازطراحی از سوی وزارت نفت و سازمان پدافند غیرعامل وارد مرحله اجرا شده است. به گفته او، تجهیزات جدید با تکیه بر فناوری بومی و استانداردهای روز امنیتی طراحی شده اند و هم اکنون مراحل آزمایش و پایلوت خود را در تعدادی از جایگاه های عرضه سوخت پشت سر می گذارند. این تجهیزات افزون بر افزایش سرعت و سهولت سوخت گیری، از قابلیت های نوینی برخوردارند که امنیت، پایداری و کارایی سامانه را نسبت به نسل های گذشته ارتقا می دهد.
جایگاه ها در امنیت
باصفا معتقد است: آنچه مردم در روزهای جنگ می دیدند، تنها بخش پایانی زنجیره خدمت رسانی بود؛ نازلی که سوخت را بدون وقفه در اختیار مردم قرار می داد، اماپشت این تصویر آرام، ساعت های طولانی برنامه ریزی، تصمیم گیری و تلاش شبانه روزی جریان داشت.
وی گفت: کارکنان سامانه هوشمند سوخت در تمام روزهای بحران، بی وقفه در محل کار حضور داشتند و در بسیاری از مواقع، همزمان با وقوع حملات، سیاست های جدید را برای مدیریت شرایط در سامانه اعمال می کردند. مدیرسامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فراورده های نفتی ایران با اشاره به فشار سنگین روحی و مسئولیتی که بر دوش همکارانش قرار داشت، تاکید کرد: تصمیم هایی که در این سامانه گرفته می شود، مستقیم بر آخرین حلقه زنجیره تأمین سوخت اثر می گذارد؛ جایی که مردم تنها نتیجه نهایی را می بینند و مهم ترین دغدغه کارکنان این بود که هیچ شهروندی در سفر یا تردد روزانه خود با مشکل تأمین سوخت روبه رو نشود و آرامش جامعه حفظ شود. باصفا یکی از ارزشمندترین خاطرات آن روزها را تلاش شبانه روزی تیم های فنی برای بومی سازی دانش صدور کارت هوشمند سوخت عنوان و اظهار کرد: این موفقیت، حاصل همدلی، تخصص و احساس مسئولیت کارکنانی بود که بدون توجه به سختی شرایط، تمام توان خود را برای حفظ پایداری سامانه به کار گرفتند. وی افزود: تجربه دو جنگ اخیر نشان داد سرمایه اصلی سامانه هوشمند سوخت، نیروی انسانی متخصص و متعهدی است که در دشوارترین شرایط نیز مسئولیت خود را رها نکردند. باصفا با اشاره به آمادگی امروز سامانه هوشمند سوخت برای مواجهه با شرایط مشابه، گفت: هرچند هیچ سامانه ای در دنیا نمی تواند مصونیت کامل در برابر تهدیدها را تضمین کند، اما آنچه اهمیت دارد، توان بازگشت سریع به مدار خدمت رسانی و استمرار فعالیت در کوتاه ترین زمان ممکن است. به گفته با صفا، مجموعه اقدام هایی که در حوزه بازطراحی زیرساخت ها، توسعه مراکز پشتیبان، تقویت امنیت سایبری، بومی سازی تجهیزات و تدوین سناریوهای مدیریت بحران انجام شده، سطح آمادگی این سامانه را نسبت به گذشته به طور قابل توجه افزایش داده است. مدیرسامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فراورده های نفتی ایران همراهی مردم، هماهنگی میان دستگاه های مختلف و تلاش شبانه روزی کارکنان را مهم ترین عوامل موفقیت در عبور از روزهای دشوار اخیر دانست و ابراز امیدواری کرد: با تداوم این همدلی و تقویت زیرساخت های فنی، سامانه هوشمند سوخت همچنان بتواند نقش خود را در حفظ پایداری عرضه سوخت و تأمین آرامش جامعه، حتی در سخت ترین شرایط، به بهترین شکل ایفا کند. وی تصریح کرد: تجربه دو جنگ اخیر نشان داد که استمرار سوخت رسانی، تنها به تولید و انتقال فراورده های نفتی وابسته نیست، بلکه تصمیم های به موقع، آمادگی زیرساخت ها، توسعه فناوری بومی و حضور نیروهای متخصص نیز نقشی تعیین کننده در حفظ این پایداری دارند. امروز سامانه هوشمند سوخت با تکیه بر تجربه های به دست آمده، توسعه تجهیزات بومی، ارتقای زیرساخت های امنیتی و بازطراحی فرایندها، خود را برای رویارویی با شرایط پیچیده تر آماده کرده است؛ مسیری که هدف نهایی آن، حفظ آرامش مردم و استمرار بی وقفه خدمت رسانی در هر شرایطی است.