فوتبال، میراث صنعت نفت ایران
فرشید خدادادیان
پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی
هنگامی که از میراث صنعتی صحبت می کنیم، منظورمان تنها ساختمان ها، تاسیسات و ابزار صنعتی برجای مانده از یک فعالیت صنعتی نیست. میراث صنعتی، همه آن تاثیری است که یک فعالیت صنعتی در محیط میزبان و برای میزبانانش برجای می گذارد. طبق تعریفی که کمیته بین المللی حفاظت از میراث صنعتی (Ticcih) در بیانیه رسمی خود موسوم به منشور "نیژنی تاگیل" ارائه کرده، میراث صنعتی شامل تمامی ابعاد فنی، تاریخی، اجتماعی، آموزشی، معماری، ورزشی، هنری و فرهنگی است. به همین دلیل در این منشور رسمی، میراث صنعتی به صراحت، فرهنگِ صنعت نامیده شده است؛ فرهنگی که در جوامع میزبان آن صنعت شکل گرفته و نمود پیدا می کند. از این رو وقتی از جامعه شناسی صنعتی صحبت می شود، تمامی نمادها و نمودهای صنعتی در بستر زمان و در امتداد زندگی افراد آن جامعه صنعتی مورد کنکاش قرار می گیرد. در این رویکرد "انسان" به مفهوم عامل اصلی و تمامی موارد مرتبط با زیست بشری در جامعه شناسی صنعتی اهمیت پیدا می کند.
ایران، خاستگاه نفت در خاورمیانه به شمار می رود و با آغاز این صنعت در این قسمت از کره خاکی، بسیاری از نمادها و نمودهای مدرن در بخش های مختلف اقتصادی، اجتماعی، ورزشی، معماری و فرهنگی در جامعه میزبان شکل گرفت.
ورزش فوتبال، یکی از این موضوعات است که همزمان با کشف نفت به ایران وارد شد و بخشی از میراث صنعت نفت در این سرزمین محسوب می شود. انگلیسی ها چوب های کریکت را وارد هندوستان (مجموعه هند و پاکستان امروز)، میانمار، مالزی و استرالیا کردند و در بدو ورود به ایران برای اکتشاف نفت نیز توپ های فوتبال را با خود به همراه داشتند؛ توپ هایی که شکل و جنس شان با توپ های امروزین فوتبال که قرار است در جام جهانی 2026 استفاده شوند، بسیار متفاوت بود.
استعمار و فوتبال
ازسال 1908میلادی، مظاهری مُدرن در جغرافیای بکر و سنت زده جنوب غرب ایران به وجود آمد و پارادوکسی عجیب؛ اما جذاب از کلونی های "مدرن" در دل "سُنت" ایجاد کرد. به طور اساسی، تمدن بورژوازی غرب و از جمله استعمار بریتانیا واجد دو رویه بود؛ رویه چپاولگر و بهره بردار از منابع کشورها و رویه عمران کننده و آبادگری که گرچه در خدمت همان بهره بردار بود؛ اما تاثیراتی نیز بر جوامع میزبان به جا گذاشت. ترویج بازی "فوتبال" یکی از این تاثیرات بود.
انگلیس خاستگاه فوتبال
تاریخ، در حالی واپسین سال های عصر روشنگری در اروپا را می آزمود و به سال های آغازین سده19 گام می گذاشت که بورژوازی نوپای اروپا با انقلاب های اجتماعی، فکری، علمی، صنعتی و سیاسی خود، برتری اش در دنیا را به نمایش می گذاشت. در این مقطع بود که جهان با تمدن غرب آشنا شد و این آشنایی در عرصه های مختلف نمود داشت، مانند ورزش ها و فعالیت های مدرن و نوینی که از سوی اروپایی ها به نقاط مختلف جهان معرفی و در این بخش از جهان، یعنی خاورمیانه نیز منشأ تاثیر شد.بازی فوتبال، از انگلستان به دنیا معرفی و در
قرن 14 میلادی، به قدری در انگلستان محبوب شد که پادشاه، آن را ورزشی غیر قانونی خواند. بعدها،
ادوارد دوم، پادشاه انگلستان اعلامیه ای صادر و برگزاری مسابقات فوتبال را منع کرد؛ زیرا سر و صدا و صدمات زیادی به وجود آورده بود، از این رو پادشاه فرمان داد که خداوند این خشونت را منع کرده و مجازات آن زندان است. همچنین تاکید شده بود که این ورزش فقط می تواند در شهر و با نظارت ماموران بازی شود؛ البته جذابیت این بازی به حدی بود که حتی با غیر قانونی بودنش، روستاییان هم آن را بازی می کردند.
مقامات مسئول سرانجام در سال 1572 مجبور به تسلیم در مقابل خواسته مردم شدند و "فوتبال" را قانونی اعلام کردند. علاقه و تمایل عمومی به فوتبال باعث شد اقدام هایی برای پیاده کردن یک شیوه کلاسیک در قوانین فوتبال به کار گرفته شود.
بعد از آن بود که فوتبال در انگلستان یکپارچه و حتی کتابی به نام "ساده ترین ورزش" نوشته شد که شامل قوانین اصولی فوتبال آن زمان بود.
پیشینه تاریخی در ایران
با این پیشینه تاریخی مشخص بود که انگلیسی های کاشف نفت در ایران به بازی فوتبال بپردازند، حتی قبل از آن و با حضور برخی گروه های نظامی بریتانیایی گاهی در محله "زریسف" کرمان، اسکله بندر لیان(بوشهر) و میدان مشق تهران فوتبال بازی می کردند؛ اما در جنوب غرب ایران و همزمان با اکتشاف نفت و شکل گیری نخستین شرکت-شهرهای نفتی ایران بازی فوتبال در ایران به شکل رسمی آغاز شد.
المپیک و کشف نفت
امتیازنامه نفت در سال۱۹۰۱میلادی از سوی مظفرالدین شاه قاجار به ویلیام ناکس دارسی انگلیسی واگذار و در هفتمین سال، عملیات اکتشافی در 1908میلادی برابر با 1287خورشیدی در "میدان نفتون"، جایی در شمال استان خوزستان فعلی به نتیجه رسید؛ جایی که سختی کار، بسیار طاقت فرسا بود.27 آوریل 1908 برابر با 7 اردیبهشت 1287خورشیدی، هنگامی که شعله مشعل بازی های المپیک در لندن، پایتخت انگلستان روشن شد، "جورج برنارد رینولدز" و گروه کاشفان نفت بریتانیایی، با برافراشتن دکل های حفاری نفت در کوهپایه های جنوب غربی ایران، زمین "دره خرسون" را برای دستیابی به نفت حفاری می کردند. ماراتن اکتشاف نفت با مُمارست رینولدز و مشقت گروه حفاران انگلیسی، کانادایی، برمه ای، باکویی و ایرانی به نفع کاوشگران تمام و در سپیده دم 5 خرداد 1287 برابر با 26 می 1908 مشعل نفت در ایران و خاورمیانه روشن شد و به این ترتیب، نخستین چاه نفت خاورمیانه به نفت رسید و درست چند ماه بعد یعنی در 21 اکتبر 1908 میلادی برابر با 29 مهر 1287 خورشیدی با قهرمانی بریتانیا در مسابقات فوتبال، مشعل این دوره از بازی های المپیک خاموش شد. محل حفر اين چاه، بعدها "مسجد سلیمان" نامیده شد و این شرکت-شهر نفتی پس از اکتشاف نفت در آن و ایجاد تاسیسات صنعتی و مدنی، به مهد بسیاری از اولین ها در ایران بدل شد كه فوتبال نیز از جمله این اولین ها بود؛ اولین هایی که میراث صنعتی نفت در ایران و خاورمیانه محسوب می شوند.
تصور اینکه کاشفان انگلیسی نفت در این منطقه لحظاتی از اوقات استراحت خود را به ورزش فوتبال اختصاص داده باشند، دور از ذهن نیست، بخصوص اینکه در آن مقطع آنها پیگیر اخبار المپیک در لندن نیز بودند و در میان تلگراف ها و بسته های پستی که البته با تاخیر می آمدند، اخباری از المپیک نیز به این کاشفان دور افتاده از وطن می رسید. در لندن اما، اخبار اکتشاف نفت در ایران و به نتیجه رسیدن امتیازنامه واگذار شده به دارسی انگلیسی در میان اخبار نتایج المپیک و میزبانی بریتانیایی ها گم شد. بنا به خاطرات سرآرنولد ویلسون، مستشار انگلیسی که گروه کاشفان نفت را در ایران همراهی می کرد، گویا خبر اکتشاف نفت نیز با تاخیر به لندن و دفتر مرکزی کمپانی نفت رسیده بود! به هرحال، کاشفان دور از بریتانیا در محل ماموریت خود بسیاری از مظاهر زندگی صنعتی و جلوه های جدید را بازتولید کردند كه از جمله این مظاهر، بازی های گلف، فوتبال، تنیس و قایقرانی بود.
شرکت-شهرهای نفتی مهد فوتبال
مسجد سلیمان، هفتکل، آبادان و دیگر شرکت -شهرهای نفتی تازه متولد شده در جنوب غرب ایران به این ترتیب، مهد فوتبال و دیگر ورزش های نوین شدند. ورود فوتبال از سوی انگلیسی ها به مناطق نفت خیز، سرآغاز پایه گذاری یک ورزش پرطرفدار در ایران شد. کمتر نهاد یا موسسه تمدنی جدیدی را در ایران معاصر می توان یافت که همچون صنعت نفت این چنین با تاریخ معاصر کشور سرشته شده باشد. با این رویکرد، باید ترویج ورزش فوتبال در ایران و توسعه صنعت نفت را 2 رویداد همزاد دانست که در دامان مناطق نفت خیز تولد و پرورش یافتند و روزگاری که در بسیاری از مناطق ایران و کل خاورمیانه، کسی این ورزش را نمی شناخت، کارکنان نفت در این شهر اوقات فراغت خود را با فوتبال و ورزش های نوین دیگر سپری می کردند.