کتاب «پیشگامان اکتشاف» در گفت وگو با مولف معرفی می شود
کاوش در عمق سازمان اکتشاف نفت ایران
مشعل | درحالی که تعداد اندکی از شرکت های نفتی جهان به تدوین تجربیات دانشی و خاطرات سازمانی متخصصان می پردازند، باخبر شدیم که کتاب «پیشگامان اکتشاف» به زیر چاپ رفته و قرار است به زودی آیین رونمایی آن برگزار شود. هم زمان با سالروز کشف نفت در ایران، به سراغ مسعود فروزنده، مؤلف کتاب «پیشگامان اکتشاف» رفتیم و درباره روند تدوین تاریخ شفاهی اکتشاف نفت ایران با او گفت وگو کردیم که می خوانید.
به عنوان اولین پرسش، چه ضرورتی شما را بر آن داشت تا سازمان اکتشاف نفت در ایران پس از انقلاب را در قالب مصاحبه واکاوی کنید؟
چند دلیل آشکار داشت. نخست آنکه کشف نفت در ایران در سال ۱۹۰۸میلادی، نقطه عطفی در خاورمیانه و اقتصاد جهانی نفت بود و تاریخ سیاسی ایران را دگرگون کرد. تولید نفت به شکل صنعتی و مدرن پس از آمریکا و روسیه، در ایران شکل گرفت. زمین شناسی نفت ایران پیچیده و متفاوت از مخازن نفتی گازی جهان است. دلیل دوم این بود که به خانواده نفت تعلق دارم؛ پدر و برادرم نفتی بودند. خودم در آبادان متولد شده ام و همیشه این پرسش برایم مطرح بوده که چرا این شهر نسبت به دیگر شهرها مدرن تر است. سومین دلیل، وقتی به تاریخ نفت پرداختم، شکل گرفت؛ نخستین متخصصانی که در شناخت نفت به من کمک کردند، از بخش اکتشاف بودند. این پروژه تقدیمی است به کارشناسان گمنام سازمان اکتشاف نفت ایران که بی ادعا، در سخت ترین شرایط به کشف مخازن نفت و گازمبادرت ورزیدند.
پروژه پیشگامان اکتشاف که مصاحبه محور است، همان پروژه «مردان اکتشاف» است که سال ۱۳۹۵ آغاز شد، درست است؟
بله، همان طورکه به درستی اشاره کردید، نام سابق پروژه، مردان اکتشاف بود و به دلیل ورود بانوان در پروژه، عنوان پروژه و کتاب را تغییر دادیم. اکنون تعداد بانوان متخصص در شرکت های نفتی ایران و به ویژه اکتشاف شرکت ملی نفت ایران به قدری زیاد شده است که نمی توان این صنعت را مردانه تلقی کرد. این پروژه سال های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ با حمایت آقای حمید بورد، آغاز شد و به دلایل اداری چاپ آن به تعویق افتاد. چند سال گذشت تا آنکه سال ۱۴۰۳ در گردهمایی مدیران و پیشکسوتان اکتشاف، برخی حاضران از چاپ نشدن آن ابراز دلخوری کردند و این بار نیز حمید بورد، در مقام مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، دستور پیگیری داد. مدیر اکتشاف (آقای جعفری)، در جلسه ای با من خواهان چاپ آن شد و توافق کردیم بازنگری در آن صورت گیرد و از آنجا که نگاه من نسبت به گذشته تغییر کرده بود، تصمیم گرفتم چارچوب نظری و شیوه تدوین را تغییر دهم.
منظورتان از تغییر در چارچوب نظری و شیوه تدوین چیست؟
کار اولیه بیشتر بر روایت گری محض و شخصیت محور استوار بود؛ یعنی تمرکز به طور عمده بر افراد و خاطرات آنان بود، اما در بازنگری اثر، رویکرد تاریخ سازمانی را برگزیدم. در این رویکرد، دیگر صرف روایت رخدادها یا زندگی افراد کافی نبود، بلکه بررسی پارادایم های حاکم، تحولات نهادی و نیز تحلیل شکست ها و موفقیت های سازمانی اهمیت پیدا کرد. چارچوب نظری کار نیز مبتنی بر نهادگرایی تاریخی بود و همین مسئله، شیوه تدوین را تغییر داد. چنین رویکردی را در قالب یک یا دو جلسه گفت وگو نمی توان سامان داد. گاهی لازم بود چهار یا پنج جلسه مصاحبه انجام شود و حتی در برخی موارد، متن های تدوین شده به تأیید پیشکسوتان و مدیران باسابقه برسد. هرچند عنوان کار «تاریخ شفاهی مدیریت اکتشاف» بود، اما در عمل برخی مباحث بسیار چالشی و حساس بود و نمی شد بر پایه مصاحبه ضبط شده آنها را وارد متن کرد. موضوع هایی مانند اولویت های اکتشاف یا این پرسش که زمین شناسی در ایران به پایان رسیده است یا نه، همچنین، تغییرات ساختاری در مدیریت اکتشاف، ازجمله مباحثی بودند که نیاز به بررسی، تطبیق و تأمل بیشتری داشتند.
آیا شرکت نفت انگلیس- ایران در دوره ۱۹۰۱ تا ۱۹۵۱ اقدام به جمع آوری خاطرات مدیرانش کرده بود؟
یا اسناد چیزی نمی گویند یا آنکه شرکت بی پی اقدام به انتشار نکرده است. مهم ترین اثر منتشر شده شرکت بی پی «تاریخ شرکت بریتیش پترولیوم» است که البته دو نویسنده آن یعنی «فریر» و «بمبرگ» در این اثر از مصاحبه هم بهره جستند، اما تکیه آنها بیشتر بر اسناد و گزارش ها بود.
آیا شرکت های عامل کنسرسیوم در فاصله سال های ۱۹۵۴ تا 1973، سپس شرکت اسکو هیچ گاه به تدوین تاریخ شفاهی یا در سطح محدود، برای مثال چاپ خاطرات، اقدام کرده بودند؟
خیر، ما گزارش های زمین شناسی در اختیار داریم، اما اینکه شرکت خودش اقدام به مصاحبه و جمع آوری خاطرات یا تدوین مدیریت دانش کرده باشد، چیزی مشاهده نکردیم.
منظورم این است که شرکت بی پی و شرکت های کنسرسیوم و حتی شرکت ملی نفت ایران پس از انقلاب به طور سیستمی به تدوین خاطرات و دانش تجربی پیشکسوتان اکتشافی اقدام کرده بودند؟
پس از کشف نفت در مسجدسلیمان در خرداد 1287 (می 1980م)، مسئولان شرکت بی پی جز کتاب دو جلدی تاریخ بی پی اثر بمبرگ و فریر و انتشار تصاویر و جمع آوری برخی خاطرات پیشکسوتان قدیمی در ایران، محصول قابل تاملی منتشر نکردند. خاطرات مدیران شرکت های کنسرسیوم هم گاه وبی گاه در برخی نشریه ها به شکل بسیار محدود منتشر شده است. درباره اقدام های اکتشافی پس از انقلاب هم جز چند خاطره در مشعل و پیک نفت، چیزی نیامده بود. در زمینه مدیریت دانش نیز در دهه های گذشته، مدیر جدید چند ماهی در کنار مدیر قبلی به صورت تجربی کار می کرد تا مشکلات و شیوه حل آنها و روندهای اجرایی و تصمیم گیری را منتقل کند.
پس این طور سؤالم را مطرح می کنم؛ به طور کلی، کتابی با محوریت تاریخ شفاهی اکتشاف نفت وجود دارد؟
واقعیت آن است که در جست و جوهای اینترنتی، تاریخ شفاهی و در کل، مجموعه ای حجیم با این عنوان و با محوریت اکتشاف پیدا نکردیم. شاید باشد، اما در دسترس نبوده است.
در کتاب پیشگامان اکتشاف، مصاحبه شوندگان چه کسانی بودند و این کتاب چه بازه زمانی را شامل می شود؟
در جلد اول، پنجاه ویک گفت وگو آمده است. همگی متعلق به دوره ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۴ است و عموم مصاحبه شوندگان هم کارشناسان قدیمی و مدیران اکتشاف شامل زمین شناس، ژئوفیزیست، نقش بردار و مدیر پروژه هستند؛ البته، برخی در دسترس نبودند یا مصاحبه هایشان کامل نشده که امیدواریم در جلد دوم آورده شوند.
آیا می توان این کتاب را یک پروژه تاریخ شفاهی نامید؟
این اثر در عین استفاده از مصاحبه، به تاریخ سازمانی، تحولات نهادی و انتقال دانش و پیچیدگی لایه های دانش نیز توجه دارد. در واقع، پرسش اصلی ما فقط این نبود که «چه اتفاقی افتاد»، بلکه می خواستیم بدانیم «چرا برخی تصمیم ها گرفته شد» و «چگونه سازمان اکتشاف در دوره های مختلف تغییر کرد».
در خلال مصاحبه ها با چه موضوع های حساسی رو به رو شدید؟
بخشی از مباحث به اختلاف دیدگاه های فنی و مدیریتی مربوط می شد؛ برای مثال اولویت های اکتشافی، تغییرات ساختاری، پیچیدگی اکتشاف در اعماق، معضلات اکتشاف شیل نفتی و گازی، پیچیدگی فناورانه هیدرات های گازی، یا این پرسش قدیمی که آیا زمین شناسی نفت ایران به مرحله بلوغ رسیده است یا همچنان ظرفیت های ناشناخته وجود دارد. طبیعی بود که چنین موضوع هایی نیازمند گفت وگوهای چندمرحله ای و تطبیق روایت ها با اسناد فنی باشد.
برخی معتقدند تاریخ نفت ایران بیشتر بر تولید و سیاست متمرکز بوده و اکتشاف کمتر دیده شده است. آیا شما هم چنین نظری دارید؟
بله، تا حد زیادی همین طور است. بخش عمده ادبیات نفتی ایران درباره قراردادها، ملی شدن نفت، صادرات و تحولات سیاسی است، درحالی که اکتشاف، نقطه آغاز همه این تحولات محسوب می شود. بدون اکتشاف، به طور اساسی صنعتی شکل نمی گرفت. هدف ما این بود که تجربه کارشناسان و مدیرانی را ثبت کنیم که در سکوت، بنیان توسعه میادین نفت و گاز را فراهم کردند.
چه چیزی در روایت متخصصان اکتشاف برای شما جذاب تر بود؟
روحیه حل مسئله در شرایط دشوار! بسیاری از مصاحبه شوندگان در دوره جنگ، تحریم یا کمبود تجهیزات فعالیت می کردند، اما فرایند اکتشاف متوقف نشد. برای من این فقط یک روایت فنی نبود، بلکه نوعی تاریخ اجتماعیِ دانش و مدیریت در صنعت نفت ایران بود.
آیا در تدوین کتاب از اسناد و آرشیوها هم استفاده کردید؟
بله، تلاش کردیم روایت ها تنها متکی بر حافظه شفاهی نباشد. تا حد امکان، گفت وگوها با گزارش های فنی، اسناد سازمانی و روایت دیگر متخصصان تطبیق داده شد تا دقت تاریخی و فنی کار افزایش یابد.
به نظر شما، مهم ترین ویژگی «سازمان اکتشاف نفت ایران» چیست؟
این سازمان دوره شرکت های خارجی، ملی شدن نفت، انقلاب، جنگ و تحریم را پشت سر گذاشته و همچنان فعال مانده است. همین تداوم، مطالعه آن را از منظر تاریخ سازمانی و نهادی مهم می کند.
چرا حضور زنان در پروژه برای شما اهمیت داشت؟
ساختار انسانی صنعت نفت ایران تغییر کرده است؛ امروز، زنان بسیاری در حوزه های زمین شناسی، ژئوفیزیک، زئوشیمی و مهندسی مخزن در مدیریت اکتشاف فعالیت می کنند؛ از این رو احساس کردیم عنوان قبلی پروژه، بازتاب دهنده واقعیت امروز صنعت نفت نیست.
این کتاب بیشتر برای مخاطب عمومی یا پژوهشگران نوشته شده است؟
تلاش کردیم هر دو گروه بتوانند از آن استفاده کنند. کتاب برای مخاطب عمومی، تصویری انسانی از صنعت اکتشاف ارائه می دهد و برای پژوهشگران، حاوی داده هایی درباره تاریخ سازمانی، مدیریت دانش و تحولات نهادی صنعت نفت ایران است.
به عنوان آخرین پرسش، آیا آثار دیگری هم در دست تألیف دارید؟
بله، کتاب تاریخ تحولات سازمان اکتشاف نفت ایران و کتاب تاریخ مصور اکتشاف نفت ایران در مراحل پایانی تدوین قرار دارند.