جرقه ای که آتش صنعت نفت را برای همیشه روشن کرد
امپـــــــراتوری بزرگ
مشعل | اجداد ما هزاران سال پیش در بین النهرین و ایران باستان، از ماده ای سیاه رنگ که از زمین می جوشید، استفاده می کردند. ریشه واژه نفت در زبان فارسی به طور یقین مشخص نیست؛ طبق روایتی، نفت از کلمه اوستایی «نپتا» گرفته شده است که کلدانیان و اعراب آن را از زبان مادی گرفته و به آن «نفتا» می گفتند. در ایران کاوش های باستان شناسی نشان داده که ساکنان کشور ما از 5 تا 6 هزار سال پیش قیر را به عنوان ملات در ساختمان یا برای نصب و بهم چسباندن جواهرات و ظروف سفالین و اندود کردن کشتی ها به کار می بردند.
حدود ۶۰۰ سال قبل از میلاد، چینی ها فهمیدند که می شود نفت را در لوله هایی از جنس بامبو به جاهای دیگر فرستاد! یعنی آنها اولین خط لوله انتقال نفت تاریخ را ساخته بودند. با این حال، تا چند قرن پیش، نفت فقط یک ماده محلی و نه چندان مهم بود. اما همه چیز در یک روز گرم تابستانی، سال ۱۸۵۹ در پنسیلوانیای آمریکا، برای همیشه تغییر کرد.
سرهنگی که «سرهنگ» نبود
در ۲۷ اوت ۱۸۵۹، مردی بازنشسته از راه آهن به اسم «ادوین دریک» در شهر تایتوسویل ایالت پنسیلوانیا آمریکا مشغول حفاری بود. او را «سرهنگ» صدا می زدند، اما نه سربازی رفته بود و نه نشان نظامی داشت! او مأمور شده بود در جست و جوی نفت چاهی بزند. همه فکر می کردند دیوانه شده؛ بالاخره در عمق تنها ۲۱متری ناگهان ماده ای سبز-سیاه از چاه بالا زد. نخستین چاه نفت مدرن جهان زده شده بود. اما جالب است بدانید خود آقای دریک پولی از این کار به دست نیاورد و عمرش را در فقر و گمنامی به پایان رساند. با این حال، جرقه ای که او زد، آتش صنعت نفت را برای همیشه روشن کرد.
نفت سفید در انحصار عجیب
اوایل کار، نفت را فقط برای تولید «نفت سفید» به کار می بردند؛ همان سوخت چراغ های قدیمی. تا این که یک تاجر باهوش به اسم جان راکفلر به فکر افتاد که تجارت نفت را یکپارچه کند. او در سال ۱۸۷۰ شرکت «استاندارد اویل» را تأسیس کرد. هدفش این بود: از پالایش نفت گرفته تا حمل و فروش آن، همه کارها را خودش انجام دهد. راکفلر آنقدر در کارش موفق بود که تا سال ۱۸۸۰ حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد نفت آمریکا را در اختیار گرفت و به یکی از پولدارترین مردان تاریخ تبدیل شد. دولت آمریکا این تمرکز قدرت را قبول نداشت و در نهایت سال دیوان عالی آمریکا ۱۹۱۱ حکم داد که این امپراتوری غول پیکر باید به ۳۴ شرکت کوچک تر تقسیم شود. از دل همین تجزیه، شرکت های بزرگی مانند اکسون و شورون به وجود آمدند که امروز هم از بزرگترین شرکت های نفتی جهان هستند.
طلوع نفت در خاورمیانه
حالا دیگر نوبت به نقطه عطفی رسیده بود که برای ما ایرانی ها پر از خاطرات تلخ و شیرین است. در حالی که شرکت های اروپایی تشنه یافتن نفت در شرق بودند، «ویلیام ناکس دارسی» سرمایه دار انگلیسی توانست سال ۱۹۰۱ امتیاز استخراج نفت در ایران را برای ۶۰ سال از فتحعلی شاه قاجار بگیرد. او پس از ۷ سال حفاری طاقت فرسا در شرایط سخت، سال ۱۹۰۸ در عمق ۳۶۰ متری زمین در مسجدسلیمان، گنجینه نفت ایران را کشف کرد. چاه شماره یک فوران کرد و نه تنها نخستین میدان نفتی عظیم خاورمیانه کشف شد، بلکه ایران برای همیشه به نقشه انرژی جهان پیوند خورد. همین کشف، منجر به تشکیل شرکت نفت ایران و انگلیس (که بعدها بریتیش پترولیوم یا بی پی نام گرفت) شد و ایران را به یکی از بازیگران اصلی صحنه نفت جهان تبدیل کرد.
نفس تازه خودروها؛ اوج نفت
شاید فکر کنید از همان اول، نفت برای بنزین ماشین ها بود؛ اما این طور نیست. تا اوایل قرن بیستم، نفت سفید که بیشتر برای روشنایی استفاده می شد، مهمترین فراورده نفتی بود. اما با آمدن برق، بازار نفت سفید کساد شد و همه فکر کردند کار نفت تمام است! درست همین موقع، «هنری فورد» با خودروی مشهور مدل T، تقاضا برای بنزین را منفجر کرد. از آن لحظه به بعد نفت و سیاست جهانی چنان درهم تنیده شدند که جدا کردنشان غیرممکن بود؛ جنگ های جهانی، بحران های انرژی و تحریم های نفتی همه در همین بستر معنا پیدا کردند.
اوپک؛ وقتی کشورهای نفتی متحد شدند
تا اواسط قرن بیستم، هفت شرکت بزرگ نفتی غربی (معروف به «هفت خواهران») تقریبا تمام تصمیمات قیمت و تولید نفت جهان را یک تنه می گرفتند. کشورهایی مثل ایران، عراق، عربستان، کویت و ونزوئلا که نفت زیر پایشان بود، سود ناچیزی از این تجارت عظیم می بردند. برای همین در سال ۱۹۶۰ در بغداد دور هم جمع شدند و سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) را تاسیس کردند. هدف اصلی اوپک ساده بود: هماهنگی بین اعضا تا خودشان تعیین کنند نفتشان چند فروخته شود. در دهه ۱۹۷۰، اوپک قدرت واقعی خود را نشان داد؛ با تحریم نفتی علیه کشورهای حامی رژیم غاصب، قیمت نفت یکباره چهار برابر شد و همه فهمیدند که دیگر غول های نفتی به تنهایی رئیس نیستند. ایران از بنیانگذاران اصلی اوپک بود و تا امروز نقش پررنگی در این سازمان دارد.
نفت فقط سوخت نیست؛ در هر گوشه زندگیتان هست!
امروز نفت دیگر فقط بنزین خودروها را تامین نمی کند. از مسواک، لباس و اسباب بازی پلاستیکی گرفته تا داروهای حیاتی، همه و همه از دل نفت بیرون آمده اند. شاید خودتان هم متوجه نشوید که هر لحظه در حال لمس کردن یکی از محصولات این صنعت عظیم هستید.