پیشکسوت بازنشسته صنعت نفت از اکتشاف نخستین چاه گازی جنوب ایران در کوه های جهرم می گوید
گوهر اراده
یونس صادقی | در یک روز زیبای اردیبهشتی تهران، به دیدار فردی رفتم که خاطرات دوران زندگی اش سراسر تجلی اراده و امید بود. علی مشتاقیان، بازنشسته صنعت نفت با بیش از 60 سال زندگی در حوزه اکتشاف نفت و گاز که سابقه مشاور وزیر نفت، مدیر اکتشاف و تولید شرکت ملی نفت ایران، مدیر موسسه مطالعات بین المللی انرژی و ... را در کارنامه خود دارد، در گفت وگو با خبرنگار «مشعل» با تواضع و علاقه فراوان، راوی اولین ها در حفاری و اکتشاف بود. فعالیت در چاه شماره 7 البرز قم، کشف نخستین چاه گازی در کوه های جهرم، همکاری در حفاری نخستین چاه گازی میدان گازی پارس جنوبی، فعالیت در مناطق نفت خیز همزمان با جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و تأسیس شرکت پتروشیمی مسجدسلیمان، بخشی از تجربه کاری مردی است که الگویی برای نسل جوان صنعت نفت به حساب می آید. درآغاز فعالیت کاری در صنعت نفت، وقتی شرکت نفت بریتیش پترولیوم از او درخواست می کند در لندن بماند، بودن در وطن و کار در آن را بر همکاری با این شرکت خارجی ترجیح می دهد. وقتی از او درباره احساسش از 92 سال زندگی می پرسم، با لبخند رضایت، خود را یکی از خوشبخت ترین آدم های روزگار می داند.
لطفا یک بیوگرافی کوتاه از خودتان بفرمایید.
علی مشتاقیان، متولد سال ۱۳۱۳ در اهواز هستم. دوران دبستان و دبیرستان را در شهرهای جنوبی گذراندم. آن زمان خیلی ها ادامه تحصیل نمی دادند، اما علاقه داشتم درس بخوانم و وارد رشته ریاضی شوم. پس از پایان دبیرستان، در آزمون چند دانشگاه از جمله دانشکده نفت آبادان و دانشکده فنی دانشگاه تهران شرکت کردم که در نهایت وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران و سال ۱۳۳۷ فارغ التحصیل شدم.
چگونه وارد صنعت نفت شدید؟
همان سالی که فارغ التحصیل شدم، در آزمون استخدامی شرکت ملی نفت ایران پذیرفته شدم و سال ۱۳۳۸ به شرکت نفت آمدم. 6 ماه اول را در دوره های آموزشی گذراندم، سپس وارد بخش زمین شناسی و حفاری شدم.
اولین تجربه مهم کاری شما چه بود؟
اولین مأموریت جدی من حضور در حفاری چاه شماره ۷ البرز قم بود. پیش از آن 6 چاه دیگر در منطقه، حفاری شده بود، اما به نتیجه نرسیده بودند. خوشبختانه در طول فعالیتی که آنجا انجام دادیم، چاه شماره ۷ البرز قم به نفت رسید و این اتفاق بسیار مهمی بود.
پس از مدتی در پروژه های زمین شناسی روزمینی در نقاط مختلف ایران کار کردم. سپس شرکت نفت، من را برای ادامه تحصیل به دانشگاه لندن اعزام کرد. حدود یک ونیم سال آنجا بودم، در همان دوران شرکت بی پی علاقه داشت من را استخدام کند، اما تصمیم گرفتم به ایران برگردم.
در دوران حضور در انگلستان چه فعالیتی انجام می دادید؟
در دانشگاه لندن روی سازندهای آهکی مطالعه می کردیم. یک بار همراه گروهی به جنوب انگلستان رفتیم تا منطقه ای را بررسی کنیم، پس از انجام این ماموریت گزارشی نوشتم که مورد توجه دانشگاه و شرکت بی پی قرار گرفت.
پس از بازگشت به ایران چه مسئولیتی داشتید؟
پس از بازگشت وارد پروژه های اکتشافی جنوب ایران شدم. آن زمان گروه های خارجی از فرانسه، بلژیک و کشورهای دیگر در پروژه ها حضور داشتند و در مناطق کوهستانی اطراف جهرم و جنوب کشور، عملیات اکتشافی انجام می دادیم.
شنیده ایم در همان دوران حادثه ای هم رخ داد؟
بله. یک بار هنگام فرود، بالگرد سقوط کرد و پروانه هایش شکست. کارشناسان خارجی دیگر حاضر نشدند سوار بالگرد شوند، اما من کار را ادامه دادم و مدتی را تنها با یک کارگر بی سیم چی در منطقه فعالیت می کردیم.
نقش شما در کشف نخستین میدان گازی جنوب ایران چه بود؟
در منطقه جهرم قرار بود محل حفاری بر اساس لرزه نگاری انتخاب شود. من با نظر گروه فرانسوی مخالف و معتقد بودم ساختار زمین شناسی منطقه اجازه نمی دهد لرزه نگاری اطلاعات دقیقی بدهد. پیشنهاد کردم محل حفاری در دامنه شمالی کوه انتخاب شود. پس از نشست های متعدد، نظر من پذیرفته شد و خوشبختانه همان چاه به گاز رسید. این نخستین میدان گازی جنوب ایران بود.
پس از آن وارد چه مرحله ای از فعالیت حرفه ای شدید؟
در دهه ۱۳۵۰ شرکت های خارجی متعددی در ایران فعال بودند. من به عنوان نماینده شرکت ملی نفت در برخی از این پروژه ها حضور و در بعضی پروژه ها هم مسئولیت مدیریتی داشتم. بعدها وارد مناطق نفت خیز جنوب و رئیس زمین شناسی آنجا شدم.
شرایط صنعت نفت در آستانه انقلاب چگونه بود؟
در آن زمان حدود ۴۰ دکل حفاری فعال بود و بیشتر کارشناسان زمین شناسی و حفاری خارجی بودند. با وقوع انقلاب، تقریباً همه خارجی ها ایران را ترک کردند و ما باید مجموعه را با نیروهای ایرانی اداره می کردیم. شرایط بسیار سختی بود، اما خوشبختانه توانستیم کار را ادامه دهیم.
دوران جنگ تحمیلی بر شما چگونه گذشت؟
خانواده ام را به تهران فرستادم، اما خودم تمام دوران جنگ در مناطق نفتی جنوب ماندم. بعدها به دعوت غلامرضا آقازاده، وزیرنفت وقت، به تهران آمدم و مدیر اکتشاف و تولید شرکت ملی نفت ایران شدم.
درباره کشف میدان گازی پارس جنوبی توضیح می دهید؟
آن زمان کشورهای عربی حوزه خلیج فارس از میدان مشترک گازی برداشت می کردند، اما ما هنوز اطمینان نداشتیم که میدان در آب های ایران ادامه دارد یا نه. گروهی از فرانسوی ها لرزه نگاری محدودی انجام دادند و مشخص شد ساختار میدان ادامه دارد. بعد از آن تصمیم به حفاری گرفتیم. نخستین چاه پارس جنوبی که حفاری شد، به حجم عظیمی از گاز رسیدیم و مشخص شد مخزن بسیار گسترده است.
درباره میدان های مشترک همواره تاکید خاصی داشته اید. دلیل آن چیست؟
من همیشه معتقد بوده ام میدان مشترک را نمی شود با رقابت تخریبی اداره کرد. در دنیا معمولاً کشورها برای بهره برداری از میدان های مشترک همکاری می کنند. بارها هم به این موضوع تاکید داشتم که در این زمینه باید نگاه فنی و علمی داشت.
نگاه شما به موضوع آموزش در صنعت نفت چیست؟
اعتقاد دارم که دانش فنی نفت دائم در حال تغییر است و باید نیروهای متخصص با دانش روزآمد دنیا آشنا شوند؛ به همین دلیل بعد از انقلاب با موافقت وزارت نفت چند گروه از کارشناسان اکتشاف را برای دوره های تخصصی به فرانسه فرستادیم.
چه زمانی بازنشسته شدید؟ آیا در این دوره فعالیتی را ادامه دادید؟
سال ۱۳۷۳ زمانی که ۶۰ ساله شدم، درخواست بازنشستگی دادم؛ البته بعد از بازنشستگی هم فعالیت هایم ادامه پیدا کرد.
با آغاز دوران بازنشستگی فعالیت هایم متوقف نشد و به همراه چند نفر از همکاران یک شرکت مهندسی تأسیس کردیم و بعدها در پروژه توسعه میدان مسجدسلیمان مشارکت داشتیم. در این پروژه، ابتدا با شرکت های کانادایی همکاری می کردیم و بعد چینی ها نیز وارد پروژه شدند.
درباره شکل گیری پتروشیمی مسجدسلیمان هم توضیح می دهید؟
وقتی بحث ایجاد پتروشیمی مسجدسلیمان مطرح شد، ما مطالعات اولیه را انجام دادیم. من به اتفاق برخی دوستان به منطقه رفتیم و محل احداث مجموعه را انتخاب کردیم. پروژه آغاز و مجموعه ساخته شد و به بهره برداری رسید.
خانواده چه نقشی در این مسیر طولانی داشتند؟
۱۸ سالگی ازدواج کردم. همسرم در تمام این سال ها با صبر و تحمل فراوان، خانواده را اداره کرد. من دائم در سفر و ماموریت بودم؛ از جنوب ایران تا کشورهای مختلف دنیا و اگر حمایت خانواده نبود، ادامه این مسیر ناممکن بود.
امروز وقتی به گذشته نگاه می کنید، چه احساسی دارید؟
خدا را شکر می کنم. الان ۹۲ سال دارم و احساس می کنم یکی از خوشبخت ترین آدم های روی این کره خاکی هستم. فرزندان و نوه هایم کنارم هستند و هنوز هم تا جایی که بتوانم، در مسائل فنی و مشورتی صنعت نفت کمک می کنم.
آینده صنعت نفت ایران را چگونه می بینید؟
ایران ظرفیت های بزرگی در نفت و گاز دارد و با دانش روزآمد و فناوری جدید می توان از این منابع به درستی استفاده کرد. باید از تجربه های جهانی استفاده کنیم و نگاه علمی به توسعه صنعت نفت داشته باشیم.