5 خرداد ؛ روزی سرنوشت ساز که نفت از چاه شماره یک مسجدسلیمان فوران کرد
کشف طلای سیاه
مشعل | 5 خرداد 1287 روزی سرنوشت ساز در تاریخ معاصر ایران به شمار می رود، روزی که مته حفاری به چاه شماره یک مسجدسلیمان برخورد و نفت از آن فوران کرد. این روز در تاریخ معاصر ایران و صنعت نفت روزی ویژه به حساب می آید و همگان تولد نفت در ایران را از همین روز می دانند. پس از این رویداد مهم، ایران وارد دورانی از تاریخ خود شد که نفت جزء جدایی ناپذیر آن به شمار می رفت و تمام معادلات سیاسی و بین المللی به نحوی با آن گره خورد، اما به راستی قصه کشف نفت محدود به همین دوران جدید است یا ایرانیان قبل از فوران شماره یک چاه مسجدسلیمان از آن آگاهی داشتند؟
قصه اکتشاف نفت در ایران به دوران قاجار برمی گردد. در روزگاری که قراردادهای زیادی به کشورهای غربی واگذار شد داستان نفت به شکلی درآمد که تمام قراردادهای پیشین را تحت شعاع قرار دارد و به عنوان یک برگ برنده بزرگ در این دوران نقش ایفا کرد. اگرچه زمینه آگاهی ایرانیان نسبت به نفت منحصر به این دوران نبود اما استخراج نفت توانست توسعه اقتصادی و رفاه را برای کشور به ارمغان آورد و معادلات کشور از این پس ذیل فصل نفت بازتعریف شد.
نفت در ادوار تاریخ
در گذشته های خیلی دور موقعی که صحبتی از کشف نفت و سرمایه گذاری کلان کشورها در امر تولید و صادرات در میان نبود، ایرانیان با آگاهی تاریخی که به واسطه تمدنی کهن از آن برخوردارند، با این ماده حیاتی آشنا شدند و از آن در مصارف مختلف استفاده می کردند. این آگاهی در متون مهمی مانند اوستا و شاهنامه فردوسی هم بازتاب یافته بود که نشانی از جامعه آن دوران به شمار می رفت.
ایرانیان قدیم که آتش را جزء عناصر مقدس دانسته و به آن احترام می گذاشتند، وقتی گاز و نفت از زمین خارج می شد و مشعل شکل می گرفت، آن را «آتش جاودان» می دانستند. از همین روی نسبت به برخی آتشکده ها که در چنین اماکنی شکل گرفته بود، به دیده احترام می نگریستند.
مردم فلات ایران علاوه بر فرهنگ روشنایی، گرما و نور که ریشه ای کهن داشت و با آن آشنایی داشتند از نفت و قیر در مصارف مهمی در خانه داری، جنگ، طب، تزیینات، معماری و ... استفاده می کردند. در شوش باستان شهری مهم در دل خوزستان از قیر به جای ملاط بین سنگ ها استفاده می کردند تا بتوانند خانه های خود را بسازند و در آن ساکن شوند. همچنین یکی از موارد رایج استفاده از قیر برای چسباندن تیکه های جواهرات به هم و تیز کردن چاقو بود.
یکی از خلاقیت های جالب توجه ایرانیان استفاده از قیر در اندود کردن کشتی و ظروف سفالین بود که آب به آن سرایت نکند و از خرابی آن جلوگیری شود. همچنین از نفت برای روشنایی و مصارف پزشکی استفاده می شد و هنگام جنگ از تیرهای آغشته به نفت برای هدف قرار دادن دشمن استفاده می کردند. مجموعه این گزارش ها نشان می دهد که قبل از اکتشاف و استخراج نفت در ایران دوره قاجار، استفاده از نفت و قیر جایگاهی مهم در فرهنگ کهن ایران داشته است و دست کم ایرانیان به قدری با این ماده آشنا بودند که در بخش های مختلف زندگی آنها نمود داشته است.
پس از ورود اسلام به ایران نیز گزارش های مختلفی از سفرنامه نویسان و مستشرقین در خصوص فرهنگ استفاده از نفت در بین ایرانیان منتشر شده که نشانی از تداوم آگاهی مردم بوده است. به این ترتیب کشف نفت را نباید در بستر دوران جدید جست وجو کرد، بلکه آن قدمتی به اعصار تاریخ دارد.
صدای مته در دل چاه
زمینه های شکل گیری اکتشاف و حفاری نفت در ایران تا شنیده شدن صدای مته حفاری در چاه شماره یک مسجدسلیمان به دوران قاجار برمی گردد. در این دوره مجموعه ای از روند تحولات داخلی و خارجی ایران را در موقعیتی قرار داد که منجر به قرارداد دارسی شد. پیش از آن مجموعه ای از یافته های باستان شناسی و زمین شناسی نشانه هایی از وجود نفت در ایران را تایید می کرد اما گزارش هیات فرانسوی به ریاست «ژاک دومورگان» در چیاسرخ کرمانشاه و چاپ آن در مجله معادن فرانسه باعث توجه بیش از پیش غربی ها به وجود نفت در ایران شد. همین گزارش و مجموعه ای از مکاتبات بین رجال قاجار و انگلیسی ها در نهایت منجر به انعقاد قرارداد دارسی در کاخ صاحبقرانیه نیاوران به امضای مظفرالدین شاه قاجار شد.
از زمان انعقاد قرارداد در 1901 میلادی تا لحظه کشف نفت در 5 خرداد 1287 (26 مه 1908) مجموعه ای از تلاش های جمعی و بیم و امیدها در کشف نفت به وجود آمده بود. پس از چندین بار تلاش ناکام در استخراج نفت که به ثمر ننشست، کم کم مدیران نسبت به کشف نفت ناامید شده بودند؛ به همین دلیل در سال 1908 شرکت نفت برمه، بازرسی را به منطقه اعزام کرد تا گزارشی از روند فعالیت در ایران را ارائه دهد. او گزارش داد که ادامه عملیات اکتشافی بیش از این بی فایده است. در پایان آوریل همان سال، رینولدز زمین شناس، تلگرافی از لندن دریافت کرد که به او دستور داده شده بود کار را متوقف و کارمندانش را مرخص کند و به کشور بازگردد، اما او پس از مشورت با همکارانش تصمیم گرفت، به بهانه خوانا نبودن متن تلگراف، کار را تعطیل نکند و از قطعه قطعه کردن دکل ها خودداری کنند تا نامه کتبی به آنها ابلاغ شود. اما یکباره ورق برگشت و درست در لحظاتی که بیشترین فشار روی تیم رینولدز وجود داشت، چاه شماره یک مسجدسلیمان فوران کرد.
ویلسون یکی از افسران انگلیسی و از جمله کسانی که لحظه فوران نفت را از نزدیک به چشم خود دیده بود، روایتی جالب توجه از این لحظه تاریخی در کتابش شرح داده است: روز بیست و ششم مه که چاه نامبرده به عمق 1200 پا به نفت رسید صبح خیلی زود من توی چادر خوابیده بودم که ناگاه صدای سهمناکی به گوش من رسید و سروصدای زیادی برپا شد. نفت، آری نفت به جوش آمده و تا پنجاه پا ارتفاع بالای حلقه چاهی که روی آن مشغول کار بودند فوران پیدا کرد و چیزی نمانده بود که حفاران و مهندسان کانادایی و انگلیسی و کارگران زحمتکش ایرانی از گاز این ماده غلیظ سیاه خفه شوند.
این گزارش سندی مهم از وقوع لحظه ای خاص در تاریخ معاصر ایران است. فوران نفت در چاه شماره یک مسجدسلیمان یک نقطه عطف تاریخی نه تنها در ایران بلکه در خاورمیانه بود.
ایران پس از اکتشاف
کشف نفت در مسجدسلیمان نه تنها در سطح کلان سیاسی موثر بود، بلکه باعث توسعه اقتصادی و زیربنایی در سطح کشور شد. این رخداد ویژه باعث اهمیت بیش از پیش ایران در حوزه انرژی جهانی شد، امری که قدرت ایران را در معادلات بین المللی تثبیت کرد و مسیر توسعه و رفاه را برای کشور را به همراه آورد، به همین دلیل بسیاری از دستاوردهای اقتصادی، اجتماعی و تبلور ایران نوین از چشم انداز نفت نگریسته می شود.
همچنین کشف نفت علاوه بر تاثیرات سیاسی و اقتصادی، در حوزه سبک زندگی نیز باعث تغییرات شگرف شد. در پی فرایند اکتشاف نفت به مرور مظاهر مدرن شهری مثل جاده، بیمارستان، وسایل نقلیه، خانه های سازمانی، معماری، سبک پوشش متفاوت و... به وجود آمد که همین امر کم کم در فرهنگ روحیه ای شهرنشینی و تبدیل مناطق نفتی به عنوان شهرهای مدرن تاثیرگذار بود.
افزون براین با ورود شرکت های خارجی و تعامل ایرانیان با کارگران و کارمندان از کشورهای مختلف به نوعی همزیستی مسالمت آمیز با ادیان و اقوام گوناگون در ایران شکل گرفت که بازنمود آن در معماری شهرهای نفتی وجود دارد. ایرانیان در طول تاریخ به دلیل تساهل و مدارا پذیرای تمدن های بزرگی بودند که روحیه همزیستی که در دوران مدرن به وجود آمد در ادامه همین فرهنگ کهن ایرانیان تعریف می شود.
درمجموع کشف نفت و استخراج آن در ایران نه تنها انقلابی در سطح تحولات سیاسی و اقتصادی تاریخ معاصر به وجود آورد بلکه به شکل گیری فرهنگی جدید از آداب و رسوم و تعاملات عامه مردم انجامید که هنوز پس از بیش از یک قرن که از آن می گذرد در قالب روایات، حکایات و ضرب المثل های جاری در بین مردم جای گرفته است.