آسیب های شغلی با ورود به موقع بهداشت و درمان و اچ اس ای صنعت نفت روندی کاهشی داشته است
مصونیت در برابر مسمومیت
مشعل | مسمومیت های شغلی، یکی از چالش های مهم در محیط های صنعتی به شمار می رود که ممکن است در نتیجه استنشاق گازهای سمی، تماس پوستی با مواد شیمیایی خطرناک یا بلع ناخواسته مواد آلوده رخ دهد و سلامت کارگران و کارکنان را به خطر اندازد. از جمله این محیط های صنعتی پرریسک، صنعت نفت، گاز و پتروشیمی است که کارکنان آن، به دلیل فرایند کاری خود- از استخراج تا پالایش و تولید- در معرض انواع مواد خطرناک قرار دارند و رعایت اصول ایمنی و بهداشت شغلی در محیط کار از اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ خطراتی که اگر جدی گرفته نشوند، ریسک ابتلا به انواع بیماری ها را دوچندان می کنند.در گزارش پیش رو، پاسخ های ایرج جامه بزرگی، متخصص طب کار و بیماری های شغلی و رئیس سلامت کار و اچ اس ای بهداشت و درمان صنعت نفت استان بوشهر درباره انواع مسمومیت ها، راه های ابتلای کارکنان به این مسمومیت ها و راهکارهای پیشگیری را می خوانید.
مسمومیت های شغلی شامل چه مواردی است؟
مسمومیت شغلی، به آسیب دیدن سلامت بدن بر اثر مواجهه با مواد شیمیایی خطرناک مورد استفاده یا تولید شده در فرایندهای صنایع اطلاق می شود که به طور کلی می تواند به دو شکل اصلی مسمومیت حاد و مسمومیت مزمن و تجمعی تقسیم شود.
مسمومیت حاد (Acute Poisoning) به معنای قرار گرفتن در معرض مسمومیت کوتاه مدت اما با غلظت بالا از طریق یک یا چند ماده سمی است که آثار آن معمولاً فوری (در عرض چند ثانیه، دقیقه یا ساعت) و اغلب شدید است. به عنوان مثال، استنشاق غلظت بالای گاز سولفید هیدروژن (H₂S) و مرگ فوری ناشی از ایست قلبی تنفسی یا قرار گرفتن در معرض بخار غلیظ بنزن که می تواند به سرگیجه و کاهش شدید هوشیاری منجر شود. مثال دیگر این نوع مسمومیت، تماس پوستی با اسیدسولفوریک و ایجاد سوختگی شیمیایی شدید است.
در مورد مسمومیت مزمن یا تجمعی (Chronic Poisoning) هم می توان گفت به نوعی قرار گرفتن در معرض طولانی مدت یا مزمن با غلظت های پایین یک ماده سمی است؛ البته این نکته مهم است که آثار این نوع مسمومیت، تدریجی و علائم آن ممکن است سال ها بعد از شروع مواجهه ظاهر شود. این نوع مسمومیت به دلیل عدم بروز علائم هشداردهنده و پیشرفت تدریجی، می تواند بسیار خطرناک باشد. به عنوان مثال، مواجهه مزمن و طولانی با مقادیر کم بنزن که می تواند منجر به سرطان خون (لوسمی) شود یا استنشاق مداوم هیدروکربن های آروماتیک در طولانی مدت که به سرطان ریه منجر می شود. مثال دیگر برای این نوع مسمومیت، تجمع سرب در بدن است که طی سال های طولانی به آسیب سیستم عصبی و کلیه ها منجر خواهد شد.
کدام نوع از این مسمومیت ها خطرناک تر است؟
مسمومیت های تجمعی به دلایل تاخیر در ظهور علائم که ممکن است ۱۰ تا ۳۰ سال پس از مواجهه، علائم بیماری (مانند سرطان) ظاهر شود، تشخیص دشوار چرا که علائم اولیه (خستگی، سردرد و مشکلات حافظه) اغلب به استرس یا افزایش سن نسبت داده می شوند و اثرات غیرقابل بازگشت به این معنا که وقتی علائم آشکار و بیماری تشخیص داده شود، اغلب آسیب های وارده (مانند آسیب عصبی یا سرطان) غیرقابل درمان هستند، از اهمیت بالایی برخوردار است.
در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی، مواجهه خاموش و طولانی مدت با موادی مانند بنزن، سرب و فلزات سنگین، اصلی ترین عامل بروز مسمومیت های تجمعی هستند که نتیجه آن باعث ابتلا به سرطان، بیماری های دستگاه عصبی و آسیب دیدن ارگان های حیاتی حتی سال ها پس از دوران اشتغال می شود. بنابراین، فرهنگ ایمنی در این صنعت باید فراتر از جلوگیری از حوادث حاد، با توجه به پیشگیری از مواجهه های مزمن با کمترین غلظت های ممکن متمرکز باشد.
عوامل مسمومیت زای شایع در صنعت نفت چیست؟
عوامل مسمومیت زای شایع در صنعت نفت به چهار دسته گازها یعنی سولفید هیدروژن (H₂S)، مونوکسیدکربن (CO)، دی اکسید گوگرد(SO₂) و هیدروکربن های سبک (متان و اتان)، حلال ها و هیدروکربن ها یعنی بنزن، تولوئن، زایلن
(BTX)، ان- هگزان، فلزات سنگین یعنی سرب، جیوه، کادمیوم و آرسنیک (در نفت خام یا به عنوان کاتالیست) و اسیدها و بازها یعنی اسیدسولفوریک و سود سوزآور (هیدروکسید سدیم)، تقسیم می شوند.
در میان این چهار مورد، سولفید هیدروژن (H₂S) معروف به «قاتل نامرئی»، یکی از خطرناک ترین گازها در این صنعت است. این گاز بی رنگ، قابل اشتعال و با بویی شبیه به تخم مرغ فاسد است؛ اما در غلظت های بالا باعث از کار افتادن حس بویایی می شود. سولفید هیدروژن بر سیستم عصبی مرکزی تأثیر گذاشته و در غلظت بالا باعث مرگ فوری می شود.
به عنوان مثال، میدان عظیم پارس جنوبی به عنوان یکی از مخازن گاز ترش مهم جهان شناخته می شود، به طوری که غلظت گاز آن در گاز خام پارس جنوبی، هزاران برابر بالاتر از حد مجاز برای انسان است و کوچک ترین نقص فنی یا خطای انسانی می تواند به فاجعه ای جدی منجر شود. به دلیل همین غلظت بالا، گاز استخراج شده از پارس جنوبی قبل از تزریق به خط لوله سراسری یا صادرات، باید در واحدهای عظیم فراوری شده تا H₂S و رطوبت آن کاملاً جدا و به گاز «شیرین» گوگرد تبدیل شود.
حد مجاز مواجهه شغلی با این گاز خطرناک ۱۰ ppm است و در غلظت بالای ۱۰۰ ppm تهدید جدی برای زندگی و سلامت افراد محسوب می شود. در غلظت ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ ppm در چند دقیقه و در غلظت بالای ۱۰۰۰ ppm در چند لحظه منجر به مرگ خواهد شد.
راه های عمده ورود مواد سمی به بدن در صنعت نفت کدام است؟
مهم ترین راه ورود مواد سمی در صنعت نفت و صنایع وابسته از طریق استنشاق است.
پوست و چشم، راه دیگر ورود سموم شیمیایی به بدن است. بسیاری از حلال ها از راه پوست جذب می شوند. مخاط چشم به دلیل نازکی و عروق خونی فراوان، یکی از راه های ورود ترکیبات شیمیایی خطرناک نظیر هیدروکربن های آروماتیک- فنول ها و آمین های آروماتیک نظیر آنیلین به بدن است.
استنشاق و بلع ناخواسته نیز به صورت غیرمستقیم و از طریق دست های آلوده، یکی دیگر از راه های ورود مواد سمی به بدن است.
راهکار های اصلی پیشگیری از مسمومیت در صنعت نفت چیست؟
یک اصل کلی در پزشکی وجود دارد که پیشگیری بهتر از درمان است و در مورد مسمومیت، این اصل اهمیت مضاعفی دارد. به طور کلی روش های اصلی پیشگیری از بروز مسمومیت در کارکنان صنعت نفت عبارتند از: جایگزینی، یعنی استفاده از مواد کم خطرتر به جای مواد پرخطر در مراحل صنعتی.کنترل مهندسی، یعنی عایق بندی کامل فرایندها و استفاده از تهویه موضعی قوی، پایش زیستی شامل آزمایش خون و ادرار منظم، معاینات دوره ای تخصصی شامل معاینات عصبی، تست های عملکرد کبد و کلیه. همچنین پایش محیطی مستمر، یعنی اندازه گیری غلظت این مواد در هوای محیط کار برای اطمینان از پایین تر بودن از حد مجاز مواجهه شغلی، استفاده اجباری و صحیح از وسایل حفاظت فردی (ماسک تنفسی با فیلتر مناسب، دستکش و لباس مقاوم در برابر نفوذ مواد شیمیایی) و آموزش مستمر کارگران در مورد خطرهای پنهان این مواد و راه های پیشگیری و شیوه های صحیح تجهیزات حفاظتی.
البته همکاری میان بهداشت و درمان صنعت نفت (به عنوان متولی سلامت کارکنان) و واحد اچ اس ای (به عنوان متولی ایمنی و محیط زیست) یک رکن اساسی در ایجاد سیستمی جامع به منظور پیشگیری و مدیریت مسمومیت های صنعتی است. این همکاری یک رابطه هم افزایی ایجاد می کند که در آن، کل از مجموع جزء بزرگ تر است.
همکاری اچ اس ای و بهداشت و درمان در چه مواردی اثربخش تر است؟
این همکاری می تواند در مرحله پیشگیری، پایش و نظارت برجسته شود. به عنوان مثال اچ اس ای، با انجام ارزیابی ریسک، مناطق و فعالیت های پرخطر را از نظر مواجهه با مواد شیمیایی شناسایی می کند و بهداشت و درمان، داده های پزشکی و اپیدمیولوژیک خود (مانند نتایج معاینات دوره ای و گزارش های بیماری) را در اختیار این واحد قرار می دهد تا صحت ارزیابی های ریسک تأیید شده و نقاط کور شناسایی شود. نتیجه خروجی این همکاری، تعیین دقیق تر مواد و فرایندهای پرخطر و اولویت بندی اقدام های کنترلی (مانند جایگزینی مواد، نصب تهویه بهتر و تعیین الزام های وسایل حفاظت فردی) است.در مورد پایش و نظارت هم پایش محیطی از طریق اچ اس ای و پایش زیستی از سوی بهداشت و درمان را با هم ادغام می کند. (پایش زیستی شامل پایش های دوره ای و سنجش متابولیت های سمی در خون و ادرار است) نتیجه این همکاری امکان مقایسه و تطبیق داده های پایش محیطی با نتایج پایش زیستی را فراهم می آورد.
تاکید می کنم، یکی از مهم ترین اصول در مواجهه با بحران مسمومیت صنعتی و نشت گاز ها در صنعت نفت، آموزش و توانمندسازی کارکنان در این زمینه است که این امر به آموزش مستمر کارکنان واحد اچ اس ای و بهداشت و درمان در زمینه مسمومیت با عوامل شایع سمی در صنعت نیاز دارد. همچنین برگزاری مانور های دوره ای می تواند با شناسایی نقاط ضعف و رفع آن، سطح آمادگی را در پاسخ موثر به این حوادث افزایش دهد.