هدف اصلی موزه های صنعت نفت چیست و آیا در این هدف، علاوه بر حفظ میراث صنعت نفت، تقویت آموزش و هویت ملی نیز مدنظر بوده است؟
ماموریت اصلی صنعت نفت، تأمین انرژی پایدار برای کشور است و ایجاد موزه که به نوعی مسئولیت اجتماعی تلقی می شود، از مأموریت های اصلی آن به شمار نمی آید. با این حال، بسیاری از اماکن و فضاهای صنعت نفت، مانند پالایشگاه ها، اسکله ها و مناطق عملیاتی در شهرهایی مانند مسجدسلیمان، اهواز، گچساران، امیدیه و آغاجاری، به دلیل قدمت تاریخی، واجد ارزش میراثی شده اند. ایجاد موزه ها و مرکز اسناد، فراتر از نمایش آثار است. این مراکز نقش تنظیم گری دارند تا بین فعالیت های جاری صنعت نفت و حفاظت از اماکن تاریخی، تعادل برقرار شود. موزه ها ویترینی برای معرفی عظمت تاریخ صنعت نفت و تقویت هویت ملی هستند و مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت نیز به عنوان پل ارتباطی با وزارت میراث فرهنگی و انجمن های میراثی عمل می کند، به طوری که با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی و مشارکت مردمی، حفاظت و احیای بیش از ۷۰۰ بنای واجد ارزش میراثی با استانداردهای حرفه ای امکان پذیر شده است.
چالش های شکل گیری و توسعه موزه های صنعت نفت چیست؟
مهم ترین چالش در آغاز فعالیت مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت، شناخت کافی نداشتن مدیران و تصمیم گیران درباره اهمیت و نقش حمایتی این مرکز بود. در سال های اولیه، تعدادی از مدیران ارزش وجود مرکز و ضرورت حفظ میراث صنعتی را خیلی درک نمی کردند، از این رو جلسات منظم ماهانه در مناطق مختلف برگزار شد تا کارکرد و فلسفه وجود چنین مرکزی روشن شود.
چالش دیگر، همکاری محدود برخی واحدها در تحویل اسناد، اشیا و محوطه های تاریخی بود. با این حال، طی 12 -10سال گذشته، وضعیت بهبود یافته و اکنون بسیاری از مراکز عملیاتی، این مرکز را به عنوان مشاور اصلی در حوزه میراث صنعتی می شناسند. پروژه هایی مانند مرمت و احیای ساختمان نخستین کمپانی نفت در مسجدسلیمان، ساختمان کمپانی هند شرقی در خرم پوش اهواز و باشگاه الهیه در تهران، نمونه هایی از این اعتماد و مشارکت گسترده هستند.
مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت چه نقشی در معرفی تاریخ هویتی صنعتی کشور دارد و این تاریخ را چگونه به نسل بعد منتقل می کند؟
برای موزه های صنعت نفت، دو گروه مخاطب اصلی تعریف شده است. گروه اول، کارکنان و خانواده های صنعت نفت هستند که با بازدید از موزه ها می توانند با تاریخ و محیط های کاری گذشته آشنا شوند و فعالیت های نسل قبل از خود را ببینند. این هدف با موزه های مناطق نفت خیز و مجتمع محمودآباد تا حد زیادی محقق شده است. گروه دوم، عموم مردم و قشر فرهنگی کشور هستند که با میراث صنعتی آشنایی دارند؛ اما صنعت نفت برایشان چندان ملموس نیست. موزه ها، نمایشگاه ها و تورهای فرهنگی با همکاری دانشگاه ها و مراکز پژوهشی، تاریخ و ارزش های صنعت نفت را به این گروه معرفی می کنند. مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت نیز به عنوان مرجع تحقیقاتی، اسناد ارزشمند را برای پژوهش و انتشار در اختیار محققان قرار می دهد.
روند شناسایی، گردآوری و نگهداری اشیا و اسناد تاریخی در موزه ها چگونه است؟
شناسایی اشیا معمولاً با درخواست شرکت های مبدا آغاز می شود و کارشناسان با حضور در محل، پس از بررسی ارزش تاریخی و هویتی، آنها را به گنجینه مرکزی موزه ها و اسناد صنعت نفت منتقل می کنند. هم اکنون بیش از ۱۲هزار شیء در این گنجینه نگهداری می شود و بازدیدهای میدانی نیز به کشف بسیاری از اشیا کمک کرده است. روند شناسایی اسناد کمی متفاوت است. به این معنا که پس از بررسی کارشناسان و کمیته تخصصی، اسناد واجد ارزش میراثی به مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت منتقل می شوند. ظرفیت نگهداری اسناد بیش از ۵۰ میلیون برگ است و زیرساخت های امن و مناسب برای حفاظت آنها و دسترسی پژوهشگران فراهم شده است. این مرکز، مجموعه ای کامل از اشیا و اسناد صنعت نفت را گردآوری و حفظ کرده و آنها را در معرض استفاده پژوهشگران و دید عموم قرار داده است.
آماری از اشیا و اسناد تاریخی موجود در موزه ها دارید؟ و شاخص ترین یا قدیمی ترین های آنها کدام است؟
در حال حاضر حدود ۱۲ هزار شیء تاریخی در گنجینه موزه های صنعت نفت به ثبت رسیده و بیش از ۱۳میلیون برگ سند در مرکز اسناد نگهداری می شود. ارزش گذاری در حوزه میراث صنعتی با میراث فرهنگی کمی متفاوت است؛ به عنوان مثال، در سامانه «جام» وزارت میراث فرهنگی، اشیایی با قدمت بیش از ۱۰۰ سال ثبت می شوند، در حالی که صنعت نفت سابقه ای حدود ۱۱۷ ساله دارد. در این مرکز، تعداد اشیایی که قدمت آنها بالای یک قرن باشد، به كمتر از ۱۰ عدد می رسد.
از شاخص ترین اسناد می توان به قرارداد نفت بختیاری، قرارداد سادات قیری، طراحی های اولیه مسجدسلیمان، کتابچه های دست نویس بیمارستان ها، نقشه های توسعه فلات قاره و قراردادهای فروش نفت و حوزه بین المللی اشاره کرد که همه به صورت انحصاری در این مرکز نگهداری می شوند.
در حوزه اشیا نیز مجموعه ای از تجهیزات دریایی و خشکی، ابزار دقیق و اندازه گیری و تجهیزات عملیاتی قدیمی وجود دارد که قدمت برخی از آنها به بیش از ۸۰ تا ۹۰ سال می رسد و در نمایشگاه دائمی مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت قابل مشاهده هستند.
آیا نمونه هایی از «اولین ها»ی صنعت نفت در مجموعه موزه ها وجود دارد؟
در مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت، نمونه های متعددی از «اولین ها» نگهداری می شود. از جمله اولین قالب های ریخته گری که در صنعت نفت استفاده می شد، تجهیزات آموزش اولیه مانند کارگاه های تراشکاری، برشکاری، نجاری و خمش در موزه کارآموزان آبادان و نمایشگاه دائمی مرکز اسناد در تهران به نمایش گذاشته شده اند. در حوزه دریایی نیز قایق های نجات و ابزارهای قدیمی نگهداری می شوند که از اولین های صنعت نفت به شمار می روند. این آثار پیش از تشکیل رسمی مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت در معرض نابودی قرار داشتند؛ اما با تلاش همکاران، حفظ و نگهداری آنها تضمین شده است.
برای مرمت، نگهداری و مستندسازی این آثار چه اقدام هایی انجام می شود؟
مرمت و نگهداری آثار در مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت، با دقت و تجهیزات ویژه انجام می شود. ابتدا اشیا پس از شناسایی به گنجینه منتقل شده و سپس کار تمیزکاری، زدودن زنگ زدگی و ترمیم آسیب های جزئی روی آنها انجام می شود. در اقدام بعدی، نمونه برداری و مقایسه با منابع علمی انجام و اشیا با روش های تخصصی به حالت اولیه بازگردانده می شوند. برای مثال، تلمبه های نفتی در موزه دروازه دولت، از اولین تا آخرین نسل، مرمت شده و به نمایش درآمده اند. در مورد اسناد تاریخی، گرد و غبار، کپک و آسیب ها، پاک سازی و ترمیم و جوهرهای پخش شده اصلاح می شود. اسناد سپس در اتاق های ایزوله، محافظت و نگهداری می شوند تا برای دهه ها قابل استفاده باشند. این فرایند حفاظت و مرمت به طور مستمر در مرکز اسناد و گنجینه اشیا صورت می گیرد.
در حال حاضر چند موزه صنعت نفت در کشور فعال است و از نظر فضا، امکانات و استقبال بازدیدکنندگان، چه شرایطی دارند؟
هم اکنون 6 موزه و دو نمایشگاه دائمی در صنعت نفت فعال است: نفت سوزهای کرمان، دو موزه آبادان از جمله بنزین خانه و كارآموزان، چاه شماره یک مسجدسلیمان، دروازه دولت تهران و موزه نفت سبزوار، همچنین نمایشگاه دائمی محمودآباد و مدیریت مركز اسناد و موزه های صنعت نفت. موزه نفت سوزهای کرمان، تقریبا تمام انواع نفت سوزهای دنیا را دارد و بسیاری از این اشیا با تلاش همکاران از سراسر کشور جمع آوری شده اند؛ از یخچال ها و اتوهای نفتی گرفته تا اجاق پزها و تجهیزات خاص. در ایام خاص مثل نوروز، موزه دروازه دولت تهران، روزانه بیش از ۳هزار بازدیدکننده دارد. در آبادان، موزه های کارآموزان و بنزین خانه و در مسجدسلیمان چاه شماره یک، به عنوان نقاط مهم گردشگری شناخته می شوند. این استقبال، نشان می دهد که مردم به تاریخ و فرهنگ صنعت نفت علاقه مند هستند و اطلاع رسانی مناسب می تواند بهره برداری از این ظرفیت را افزایش دهد.
آیا بازدید از این موزه ها رایگان است و چه گروه هایی بیشترین بازدیدکننده را تشکیل می دهند؟
هدف اصلی صنعت نفت از ایجاد موزه ها، درآمدزایی نیست؛ اما برای خودگردانی و مدیریت هزینه ها، بلیت با مبلغ بسیار اندک به فروش می رسد. به عنوان مثال، بلیت موزه دروازه دولت ۱۰ هزار تومان است؛ اما بازدید از موزه های کرمان و مسجدسلیمان به صورت رایگان و تنها با هماهنگی قبلی انجام می شود. بازدیدکنندگان بسته به موقعیت موزه متفاوت هستند؛ به عنوان مثال در کرمان، عمدتاً مدارس و مراکز آموزشی، متقاضی بازدید از موزه بوده و در آبادان و تهران هم عموم مردم، بیشترین بازدیدکنندگان را تشکیل می دهند. موزه ها همچنین قابلیت استفاده چندمنظوره دارند، به این صورت که فضاهای آنها برای برگزاری جشن ها، برنامه های فرهنگی و آموزشی نیز در اختیار مراکز مختلف قرار می گیرد. با بهره گیری از ظرفیت بخش خصوصی و رعایت فرایند قانونی، امکان خودگردانی و افزایش درآمد نیز فراهم می شود، بدون آنکه مأموریت اصلی فرهنگی و آموزشی موزه ها تحت تأثیر قرار بگیرد.
موزه های صنعت نفت، برای جذب بازدیدکنندگان چه برنامه هایی دارند و آیا این بازدیدها به شکل مجازی هم انجام می شود؟
معرفی و اطلاع رسانی درباره موزه ها را از طریق سایت رسمی و شبکه های اجتماعی انجام می دهیم که در مقایسه با بسیاری از مراکز دولتی، در این زمینه پیشرو هستیم. در رویدادهای مناسبتی، مثل روز هوای پاک، روز جهانی دوچرخه سواری، روز معلولان و مناسبت های مشابه، بازدید از موزه های صنعت نفت (عمدتا در تهران و آبادان) با استقبال زیادی مواجه می شود. بازخورد این برنامه ها بسیار مثبت و تقاضا برای برگزاری آنها روزبه روز افزایش می یابد. به عنوان مثال، ماه گذشته به درخواست صندوق بازنشستگی صنعت نفت، برنامه ای برای کارکنان بازنشسته و خانواده هایشان در موزه دروازه دولت تهران برگزار شد. این اقدام ها باعث می شود بازدیدکنندگان بیشتری مراجعه کرده و با موزه ها آشنا شوند و در نتیجه شناخت عمومی از تاریخ صنعت نفت افزایش یابد.
چه تعاملاتی برای معرفی تاریخ صنعت نفت با خارج از این صنعت انجام شده و نتایج آن چه بوده است؟
تعامل با دانشگاه ها و مراکز آموزشی بسیار گسترده است. بسیاری از دانشجویان معماری و مرمت، با حمایت حداقلی در پایان نامه های خود به معرفی موزه ها و مراکز میراثی صنعت نفت پرداخته اند. طی سال های اخیر، چند سفر علمی برای استادان و دانشجویان دانشگاه های تهران، فردوسی مشهد، اصفهان، شهید بهشتی، علم و صنعت و چمران اهواز ترتیب داده شد تا با موزه ها و اماکن میراثی آشنا شوند. افزون بر آن، با مراکز فرهنگی دیگر مانند شهرداری ها، مدارس، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری، همچنین بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس همکاری نزدیکی وجود دارد و بازخوردها نیز بسیار مثبت بوده است.
گزارش این تعاملات و بازدیدها به صورت ماهانه در سایت مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت منتشر می شود و تاثیر آن بر معرفی تاریخ این صنعت برای مردم کاملاً مشهود است.
تبلیغات زمینه ای و رسانه ای برای جذب بازدیدکنندگان چگونه انجام می شود؟
علاوه بر تبلیغات معمول و دوره ای، بر توسعه آگاهی جامعه هدف مؤثر تمرکز داریم. هدف از این کار، بالا بردن کمیت بازدیدکنندگان نیست؛ بلکه معرفی هویت و میراث صنعت نفت به افرادی است که می توانند در حفاظت و ترویج آن نقش داشته باشند. از این طریق، بازخوردها بسیار مثبت بوده و تعاملات فرهنگی با دیگر مراکز و موزه ها به تقویت ساختار موزه های صنعت نفت کمک کرده است.
مهم ترین برنامه ها و اولویت های توسعه موزه های صنعت نفت در آینده چیست؟
مهم ترین اولویت ها در دو حوزه متمرکز است: نخست، دیجیتال سازی اسناد تاریخی تا محققان در هر نقطه دنیا بتوانند به راحتی به آنها دسترسی داشته باشند؛ در این بخش تاکنون، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کار انجام شده است. دومین حوزه نیز مرمت و احیای اماکن میراثی و تکمیل و تعیین تکلیف بناهای میراثی در تملک صنعت نفت با کمک بخش خصوصی و ظرفیت های مردمی است.
اگر بخواهید یک نماد خاص از صنعت نفت معرفی کنید، آن نماد چیست؟
یکی از نمادهای هویتی صنعت نفت، ظروف قیری ۳۹۰۰ ساله کشف شده در شوش است که پیش از این در موزه ملی نگهداری می شد. این ظروف به صورت مولاژ بازسازی شده و در مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت نگهداری می شود. یکی از ظروف قیری، در دفتر دبیرکل اوپک در وین به نمایش گذاشته شده است. این نماد، نشان می دهد که صنعت نفت ایران تنها ۱۱۷ سال قدمت ندارد؛ بلکه قدمت استفاده صنعتی از نفت در ایران، به بیش از ۴ هزار سال قبل برمی گردد و هویت تاریخی و فرهنگی عمیقی دارد.
مهم ترین پیام موزه های صنعت نفت چیست و چه چشم اندازی را برای آینده متصور هستید؟
پیام اصلی این است که غیرت و سخت کوشی کارکنان صنعت نفت، طی بیش از یکصد سال گذشته، کشور را در شرایط سخت اقتصادی و سیاسی بیمه کرده است. از دوران ورود انگلیسی ها، ملی شدن صنعت نفت، کنسرسیوم تا دوران انقلاب اسلامی، جنگ و تحریم ها، چرخ توسعه کشور متوقف نشده است و این وظیفه موزه هاست که تلاش ها و دستاوردهای این صنعت را به مردم نشان دهند. چشم انداز مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت به عنوان یک سازمان پیشرو در اسناد و میراث صنعتی تعریف شده است؛ سازمانی چابک، هدفمند و نظام مند در حوزه تحلیل اسناد، مرمت و احیای آثار صنعتی.