با افتتاح مجتمع کود شیمیایی شیراز، مسیر صنعتی تازه ای در کشور گشوده شد
از مرودشت تا صادرات جهانی
مشعل: سال ها پیش، در قلب استان فارس و در دشت های حاصلخیز مرودشت، جایی که زاگرس با آفتاب جنوب پیوند می خورد، نخستین جرقه های صنعتی در قرن14 خورشیدی زده شد؛ زمانی که صنعت و کشاورزی دست در دست هم، بذر یکی از ماندگارترین پروژه های صنعتی کشور را کاشتند. صبح جمعه، ۲۶ مهر سال ۱۳۴۲، صنعتی متولد شد که زمین های کشاورزی این دیار را به آینده ای پربار پیوند داد؛ رویدادی که نقطه عطفی در توسعه کشاورزی کشور و سرآغاز تحول بزرگ صنعت پتروشیمی ایران بود. مجتمع کود شیمیایی شیراز، بیش از 6 دهه چراغ تولید کودهای شیمیایی و توسعه صنعتی کشور را روشن نگاه داشته و با بهره گیری از فناوری های پیشرفته، توانسته نیاز زمین های کشاورزی را پاسخ دهد و زنجیره تولید مواد اولیه پتروشیمی را تقویت کند. همچنین توسعه فرایندهای نوین و رعایت استانداردهای محیط زیستی، تولید کودهای متنوع شیمیایی را در دستور کار خود قرار داده و نقشی کلیدی در رشد صنعتی، ارتقای بهره وری محصولات و تقویت زیرساخت های پتروشیمی کشور ایفا کرده است؛ از کلنگ اولیه در مرودشت تا بهره برداری های گسترده و صادرات جهانی. این مجتمع همواره نمادی از همت، دانش و خودباوری بوده است. این مسیر پر فراز و نشیب، دریچه ای روشن از تأثیرات مجتمع بر کشاورزی، صنعت و زندگی مردم منطقه ارائه می دهد و خواننده را به سفری جذاب در تاریخ و صنعت ایران دعوت می کند.
در دهه ۴۰ خورشیدی، با آغاز موج صنعتی شدن کشور، مجتمع کود شیمیایی شیراز، به عنوان نخستین واحد تولیدی صنایع پتروشیمی ایران که در سال های بعد، به شرکت پتروشیمی شیراز تبدیل شد، با موقعیتی راهبردی در مجاورت رودخانه کر و نزدیکی مرودشت، با بهره گیری از فناوری های نوین و همت متخصصان ایرانی، ورود ایران به دوران نوین پتروشیمی را نوید داد. این مجتمع تولید کود شیمیایی، در دوران فعالیت خود، شاهد فراز و نشیب های تاریخی، تحولات اقتصادی و سیاسی و توسعه پایدار صنعتی بود و با دگرگون سازی مسیر توسعه صنعتی، نقش مهمی در تأمین نیازهای داخلی و صادرات محصولات پتروشیمی ایفا کرد.
اعزام برای آموزش با تولد صنعت پتروشیمی
ایده احداث مجتمع کود شیمیایی شیراز، اواخر دهه ۳۰ در چارچوب سیاست های توسعه صنعتی کشور شکل گرفت. دولت با هدف بهره گیری از گازهای همراه نفت که تا آن زمان در مناطق نفت خیز سوزانده می شد، ایجاد صنایع شیمیایی و پتروشیمی را در دستور کار قرار داد. همزمان، نیاز روزافزون بخش کشاورزی به کودهای شیمیایی و ضرورت افزایش تولیدات داخلی، احداث چنین مجموعه ای را ضروری ساخت. شیراز به دلیل موقعیت جغرافیایی مناسب، دسترسی به گاز گچساران و نزدیکی به مناطق کشاورزی و منابع آب، برای اجرای این طرح انتخاب شد. این اقدام سرآغاز تحولی بود در مسیر صنعتی سازی و بنیان گذاری صنعت پتروشیمی ایران.۱۳ نفر از فارغ التحصیلان دانشکده فنی دانشگاه تهران سال ۱۳۳۸، برای آموزش و کارآموزی در زمینه تولید کود شیمیایی به فرانسه، ایتالیا و بلژیک اعزام شدند. این مهندسان، ضمن آشنایی با فناوری و تجهیزات روز، تجربه عملی بهره برداری و نصب واحدهای صنعتی را کسب و پس از بازگشت به ایران، نقش مؤثری در راه اندازی کارخانه و آموزش نیروهای داخلی ایفا کردند و سهم مهمی در آغاز فعالیت موفق مجتمع کود شیمیایی فارس داشتند. برای راه اندازی کارخانه، وزارت صنایع و معادن با شرکت ملی نفت ایران همکاری کرد و مهندسان و کارشناسان با تجربه نفت، مدیریت فنی کارخانه را به عهده گرفتند.
تحول درکشاورزی و توسعه منطقه ای
عملیات احداث مجتمع کود شیمیایی شیراز که شامل واحدهای تولید آمونیاک، اوره و تأسیسات جانبی بود، سال ۱۳۳۸ آغاز شد. اجرای این پروژه، با همکاری مهندسان ایرانی و خارجی با وجود محدودیت ها و چالش های فنی به موفقیت رسید. مجتمع کود شیمیایی شیراز سال ۱۳۴۲ به بهره برداری رسید و تولید صنعتی کود شیمیایی برای نخستین بار به طور رسمی در کشور آغاز شد. راه اندازی این واحد، نقطه عطفی در توسعه صنعت پتروشیمی ایران و تأمین نیازهای کشاورزی کشور به شمار می رفت و پایه ای مطمئن برای توسعه طرح های صنعتی و ایجاد مجتمع های بزرگ تر در آینده را فراهم ساخت. اهمیت این مجتمع به حدی بود که تمبر یادبودی نیز به پاس فعالیت آن منتشر شد؛ تمبری که یادآور تلاش مهندسان و کارشناسان، آموزش نیروهای متخصص و نقش برجسته مجتمع در ارتقای بهره وری کشاورزی و توسعه منطقه و نشان دهنده تأثیر ملی و منطقه ای در مسیر خودکفایی صنعتی ایران است. کارخانه کود شیمیایی شیراز در ابتدا شامل واحدهای تولید آمونیاک، اوره، اسید نیتریک و نیترات آمونیوم، همراه با واحدهای خدمات جانبی بود. ظرفیت تولید کارخانه بتدریج افزایش یافت و محصول مازاد بر مصرف داخلی به بازارهای خارجی صادر شد. در سال اول، بخشی از تولیدات برای صادرات و مابقی به وزارت کشاورزی تحویل داده شد. با گذشت زمان، مجتمع توسعه یافت و به ستون های اصلی صنعت پتروشیمی کشور تبدیل شد. دهه ۵۰، با افزایش نیاز به کودهای شیمیایی، طرح های توسعه ای متعددی به اجرا درآمد که شامل احداث واحدهای جدید اوره و آمونیاک با فناوری های به روز اروپایی بود؛ اقدام هایی که موجب شد ظرفیت تولید سالانه چند برابر افزایش یابد و محصولات کارخانه علاوه بر تأمین نیاز داخل، به بازارهای خارجی نیز عرضه شوند. راه اندازی مجتمع کود شیمیایی شیراز، نقطه عطف کشاورزی ایران بود. برای نخستین بار، کشاورزان به کودهای شیمیایی تولید ملی دست یافتند، وابستگی به واردات کاهش و بهره وری زمین ها افزایش یافت و تولید محصولاتی مانند گندم، چغندر قند و پنبه رشد قابل توجهی داشتند. با تثبیت فعالیت مجتمع، طرح های توسعه ای برای افزایش ظرفیت و تنوع محصولات اجرا و واحدهای جدید اسید نیتریک، نیترات آمونیوم و آمونیاک مایع راه اندازی شد. محصولات کارخانه افزون بر تأمین نیاز داخلی، به بازارهای خارجی نیز صادر شدند و نقش مجتمع به عنوان ستون اصلی صنعت پتروشیمی و توسعه پایدار کشاورزی به تثبیت رسید. این مجتمع، فراتر از یک پروژه صنعتی، محرک توسعه زیرساخت های شیراز بود؛ از احداث جاده ها و واحدهای مسکونی تا ساخت مدارس و مراکز درمانی برای کارکنان و خانواده ها انجام شد.
خودکفایی پس از انقلاب و پایداری در دوران دفاع مقدس
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مجتمع کود شیمیایی شیراز توسعه و نوسازی خود را با سرعت و جدیت بیشتری ادامه داد. واحدهای آمونیاک و اوره ارتقا یافت و فازهای جدیدی راه اندازی شد تا ظرفیت تولید از۶۶۰ هزار تن در سال فراتر برود و امکان صادرات مستقیم کود اوره به کشورهای آسیایی و آفریقایی فراهم شود. این توسعه مستمر، بهره وری بالا و توجه به محیط زیست، پتروشیمی شیراز را به نمادی از خودکفایی و توسعه پایدار کشاورزی ایران تبدیل کرد.
در سال های دفاع مقدس، مجتمع کود شیمیایی شیراز با وجود شرایط جنگی و تحریم ها، کمبود انرژی و مشکلات تأمین مواد اولیه، تولید خود را متوقف نکرد. کارکنان و متخصصان با تکیه بر توان داخلی و دانش فنی، قطعات موردنیاز را در داخل کشور ساختند و روند تولید را بدون وقفه ادامه دادند. این مجتمع، ضمن تأمین نیاز کشاورزی کشور، بخشی از تولید خود را نیز در خدمت صنایع پشتیبان جبهه قرار داد و به نمادی از ایستادگی، خودباوری و تعهد به توسعه صنعتی ایران تبدیل شد.
از بازسازی تا تحول
با پایان جنگ تحمیلی، مجتمع کود شیمیایی شیراز وارد دوره بازسازی و نوسازی شد. واحدهای آسیب دیده ترمیم و تجهیزات جدید با فناوری های نوین جایگزین شدند تا تولید به ظرفیت کامل بازگردد. در ادامه، اجرای طرح های توسعه ای و استقرار سیستم های کنترل خودکار، موجب کاهش مصرف انرژی، افزایش بهره وری و ارتقای کیفیت محصولات شد و حضور گسترده تر مجتمع در بازارهای داخلی و جهانی را رقم زد. پتروشیمی شیراز با تکیه بر تجربه دوران مقاومت و بهره گیری از فناوری های روز، جایگاه خود را به عنوان یکی از پیشگامان صنعت پتروشیمی کشور تثبیت کرد و با رویکردی دانش بنیان، نوسازی واحدها، تولید کودهای سبز و اجرای طرح های زیست محیطی، گام های مؤثری در مسیر تحول صنعتی برداشت و چهره ای نو و هم سو با استانداردهای جهانی گرفت. توجه به تحقیق و توسعه (R&D) و همکاری با دانشگاه ها و مراکز علمی، جایگاه مجتمع را به عنوان یکی از قطب های علمی و فنی کشور تحکیم کرده و پرورش نیروهای متخصص و تولید دانش فنی بومی نیز نقش مهمی در خودکفایی صنعتی ایران دارد. در کنار توسعه فنی، پتروشیمی شیراز با تأکید بر مسئولیت اجتماعی، در ایجاد اشتغال پایدار، آموزش های فنی وحرفه ای و ارتقای زیرساخت های منطقه فعال است. همچنین با اجرای طرح های تصفیه پساب، بازیافت گازها و توسعه فضای سبز، به الگویی از صنعت سبز و تولید پایدار در کشور تبدیل شده است.
چشم انداز آینده
مجتمع کود شیمیایی شیراز، با بیش از 6 دهه تجربه و بهره گیری از فناوری های نوین، چشم به آینده ای روشن و تحول آفرین دوخته است. این مجموعه با نوآوری مستمر، توسعه پایدار و مدیریت هوشمند منابع، جایگاه خود را به عنوان مرکزی پیشرو در تولید کودهای شیمیایی و مواد پایه صنعتی تثبیت می کند و با تمرکز بر افزایش کارایی، خلق محصولات دوستدار محیط زیست، گسترش صادرات، توجه به مسئولیت اجتماعی و آموزش نیروی متخصص سعی دارد به نماد صنعتی مدرن و پایدار تبدیل شودومسیر تحول، نوآوری و خودکفایی صنعتی ایران را روشن نگه دارد.