چرخه تولید و بهره وری صنعت پتروشیمی قدرت واقعی خود را نشان می دهد
نبرد برای خوراک
مشعل صنعت پتروشیمی ایران، یکی از ستون های اصلی اقتصاد کشور به شمار می آید و به عنوان یکی از موتورهای پیشران در توسعه اقتصادی با ظرفیت بالای تولید انواع محصول، نقشی مؤثر در صادرات غیرنفتی دارد. این صنعت با تولید انواع محصول، هم نیازهای داخلی را تأمین می کند و هم سهم مهمی در صادرات غیرنفتی دارد. با این حال با چالشی به نام خوراک روبه روست و تأمین پایدار این منابع، برای افزایش بهره وری و استفاده کامل از ظرفیت های آن، کلیدی مهم برای توسعه این صنعت به شمار می آید. گزارش پیش رو با نگاهی نو و متفاوت، به این موضوع پرداخته است.
صنعت پتروشیمی ایران، فعالیت خود را از دهه ۱۳۴۰ آغاز کرد و با احداث مجتمع های بزرگ در نقاط مختلف کشور، ظرفیت تولید خود را به مرور افزایش داد. در سال های اولیه تاسیس، تأمین خوراک این صنعت، عمدتا از منابع گازی داخلی صورت می گرفت؛ اما با افزایش تقاضا و توسعه ظرفیت ها، کمبود خوراک به یکی از چالش های اصلی تبدیل شد.
خوراک پتروشیمی، نقشی حیاتی در تولید محصولات پایه، واسطه ای و نهایی پتروشیمی دارد؛ زیرا بدون دسترسی پایدار به این منابع، تولید متوقف می شود و ظرفیت بالقوه واحدها نیز بدون استفاده می ماند. کمبود خوراک علاوه بر تأثیر بر تولید، بهره وری و صادرات، توان رقابتی صنعت پتروشیمی را هم در بازارهای جهانی از خود متاثر می سازد.
خوراک، ماده حیاتی تولید
خوراک پتروشیمی به موادی اطلاق می شود که واحدهای پتروشیمی، برای تولید محصولات شیمیایی و پلیمری به آن نیاز دارند. این خوراک شامل گاز طبیعی، میعانات گازی، اتان، پروپان و بوتان می شود. این مواد، پایه ای برای تولید انواع محصول هستند و بدون آنها چرخه تولید متوقف می شود و ظرفیت بالقوه صنعت محقق نخواهد شد.
خوراک پتروشیمی عمدتا از منابع گازی کشور تأمین می شود. گاز طبیعی پس از استخراج در پالایشگاه ها فراوری شده و ترکیبات مورد نیاز واحدهای پتروشیمی جدا می شوند. اتان، پروپان و بوتان تولید شده به مجتمع های پتروشیمی منتقل و گازهای مشعل به عنوان ضایعات تولید، پس از تصفیه به چرخه خوراک اضافه می شوند.
خوراک پتروشیمی در تولید محصولات متنوعی به کار می رود. اتان و پروپان برای تولید اتیلن و پروپیلن که پایه بسیاری از پلیمرها و پلاستیک ها به شمار می روند، استفاده می شوند.گاز طبیعی افزون بر تولید محصولات شیمیایی، در تولید کودهای شیمیایی، متانول و سوخت های صنعتی کاربرد دارد و میعانات گازی نیز برای تولید پلیمرها و محصولات با ارزش افزوده بالا به کار می رود.
تأمین پایدار خوراک با اقدام های متعدد
کمبود خوراک در صنعت پتروشیمی، نتیجه مجموعه ای از عوامل است. به طور مثال، اختلال در واردات گاز یا استفاده نامنسجم از منابع داخلی که فشار زیادی را به شبکه تأمین خوراک وارد می کند، همچنین نبود هماهنگی میان تولید و مصرف گاز و زیرساخت های انتقال و ذخیره سازی، می تواند باعث ایجاد محدودیت هایی در تأمین خوراک و در نتیجه کاهش بهره وری، افت صادرات و هدررفت ظرفیت بالقوه در این صنعت شود.
ظرفیت اسمی تولید پتروشیمی ایران حدود ۱۰۰ میلیون تن در سال است؛ اما نزدیک به ۲۲ درصد از این ظرفیت به دلیل کمبود خوراک بلااستفاده باقی مانده است.
تأمین پایدار خوراک، به عنوان ستون اصلی صنعت پتروشیمی، نقشی مهم در توسعه آن دارد. این صنعت با اجرای برنامه های توسعه ای و اصلاح سیاست ها، می تواند ظرفیت بالقوه خود را محقق کرده و تولید را افزایش دهد، به طوری که نقش تعیین کننده ای در اقتصاد کشور ایفا کند. همکاری میان بخش های دولتی و خصوصی، توسعه منابع داخلی و توجه به بازارهای خارجی نیز می تواند کلید موفقیت در مدیریت تامین خوراک و استمرار تولید پایدار باشد.
شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران برای مقابله با کمبود خوراک و افزایش بهره وری، اقدام های متعددی انجام داده است. یکی از مؤثرترین راهکارها، جمع آوری و تبدیل گازهای مشعل به خوراک است که به تأمین پایدار منابع کمک می کند.
توسعه میادین گازی و سرمایه گذاری در صنایع بالادستی نیز منابع تامین خوراک را در صنعت افزایش داده است. در این زمینه، پتروشیمی باختر و هلدینگ پتروفرهنگ با ظرفیت ۳۵ میلیون متر مکعب گاز، در توسعه میادین بالادستی حضور یافته اند. مراحل مهندسی این طرح تقریبا آغاز شده و به عنوان یک پروژه پیشرو شناخته می شود. همچنین پتروشیمی متانول کاوه و گروه انرژی پاسارگاد نیز در حال بررسی برای مشارکت در این طرح هستند. از سوی دیگر، احداث خطوط لوله و تأسیسات ذخیره سازی موجب بهبود توزیع و پایداری تأمین خوراک برای واحدهای پتروشیمی شده است.
در بخش اجرایی، کاهش زمان صدور مجوزها از سه تا چهار سال به حدود 6 ماه، سرعت اجرای پروژه ها را به طور قابل توجهی افزایش داده است. افزون بر این، حذف موافقت اصولی طرح های غیرفعال موجب آزادسازی حدود ۱۴ میلیون مترمکعب گاز برای زنجیره ارزش شده است.مجموعه این اقدام ها، نه تنها مشکلات کوتاه مدت صنعت پتروشیمی را کاهش داده اند؛ بلکه مسیر توسعه پایدار و بلندمدت پتروشیمی را هموار کرده اند.
چشم انداز آینده، سیر توسعه و رشد
در سال های اخیر، پروژه های مهمی در صنعت پتروشیمی اجرا شده اند که نقش کلیدی در افزایش ظرفیت، بهره وری و تأمین خوراک داشته اند. یکی از این طرح ها، فاز نخست جمع آوری گازهای مشعل شرق کارون است که روزانه حدود ۲.۷ میلیون مترمکعب گاز مشعل را جمع آوری و به چرخه خوراک پتروشیمی اضافه می کند.طرح های دیگری مانند آپادانا خلیج فارس، پتروانتخاب، دالاهو و پتروشیمی ارغوان گستر ایلام نیز با سرمایه گذاری نزدیک به ۶ میلیارد دلار اجرا شده اند و در مجموع ۹.۸ میلیون تن ظرفیت جدید به صنعت افزوده اند. افزون بر این، فاز دوم ان جی ال ۳۲۰۰ شرکت پالایش گاز هویزه خلیج فارس، بهسازی و احداث تأسیسات جمع آوری گازهای مشعل مارون و پروژه ان جی ال۳۱۰۰ پتروپالایش دهلران از دیگر طرح های مهم امسال هستند که با هدف تقویت زنجیره تأمین خوراک به بهره برداری رسیده اند.
این اقدام ها، افزون بر کاهش ضایعات و جلوگیری از سوزاندن گازهای مشعل، به تقویت زنجیره ارزش و تأمین پایدار خوراک برای مجتمع های پتروشیمی منجر شده است؛ مسیری که در نهایت به افزایش تولید، توسعه صادرات و ارتقای جایگاه ایران در بازارهای جهانی کمک خواهد کرد.با اجرای برنامه های توسعه ای و تأمین پایدار خوراک، انتظار می رود ظرفیت تولید صنعت پتروشیمی ایران تا پایان برنامه هفتم پیشرفت، به حدود ۲۰۰ میلیون تن در سال افزایش یابد. تمرکز بر منابع داخلی و خارجی، توسعه زیرساخت ها، سرمایه گذاری در صنایع بالادستی و اصلاح فرایندهای مدیریتی، مسیر روشنی برای آینده این صنعت ترسیم می کند.
جمع آوری گاز مشعل، گامی به سوی توسعه پایدار
گاز مشعل یا همان گاز فلر سال ها به عنوان گازی بی مصرف و خطرناک شناخته می شد؛ گازی که در جریان استخراج نفت و گاز یا فعالیت پالایشگاه ها و پتروشیمی ها به عنوان محصول جانبی و مازاد پدید می آمد و به دلیل نبود زیرساخت های جمع آوری یا نداشتن صرفه اقتصادی، تنها راه رهایی از آن، سوزاندن در مشعل ها بود. این شعله های سرکش تا حدودی ایمنی تأسیسات را حفظ می کردند؛ اما در واقع به معنای اتلاف حجم عظیمی از منابع ارزشمند انرژی و تشدید آلودگی های زیست محیطی بودند.
گازهای مشعل ترکیبی از متان، اتان، پروپان، بوتان و هیدروکربن های سنگین تر هستند؛ عناصری که هر یک می تواند به عنوان خوراک ارزشمند در زنجیره تولید پتروشیمی نقش آفرینی کند. این ترکیبات اگر به جای سوختن، به چرخه فراوری وارد شوند، می توانند به محصولاتی راهبردی بدل شوند که نه تنها ارزش اقتصادی بالایی دارند؛ بلکه پایه بسیاری از صنایع پایین دستی نیز هستند.
برای بهره برداری از گاز مشعل، جمع آوری آن درست از لحظه تولید گاز در مشعل ها آغاز می شود، در غیر این صورت هدر می رود. با نصب تأسیسات فشرده سازی و خطوط انتقال، این گازها از اطراف مشعل ها به واحدهای فرایندی هدایت می شوند. در آنجا، ترکیبات مختلف از یکدیگر جدا شده و هر کدام مسیر ویژه ای را طی می کنند. متان به متانول و سپس به الفین ها تبدیل می شود که پایه بسیاری از مواد شیمیایی و پلاستیکی هستند. اتان و پروپان در واحدهای کراکر بخار، به اتیلن و پروپیلن بدل می شوند؛ 2 محصول کلیدی که ستون فقرات صنعت پتروشیمی به شمار می روند.
بوتان و هیدروکربن های سنگین تر نیز در تولید بنزین پیرولیز، بوتادین و آروماتیک ها به کار گرفته می شوند. این مسیر نشان می دهد گازی که تا دیروز بی مصرف تلقی می شد و در هوا می سوخت، امروز می تواند به ماده ای حیاتی برای تولید ثروت و پیشرفت صنعتی بدل شود.
جمع آوری و استفاده از گازهای مشعل، تنها به معنای جلوگیری از هدررفت منابع نیست. این اقدام، گامی بزرگ در کاهش آلاینده های زیست محیطی و کنترل انتشار گازهای گلخانه ای است. از سوی دیگر، ارزش افزوده ای که از فراوری این گازها به دست می آید، امکان توسعه صنایع پایین دستی، ایجاد اشتغال و افزایش صادرات را فراهم می کند. به بیان دیگر، شعله هایی که روزگاری نشانه هدررفت انرژی بودند، امروز می توانند نمادی از بهره وری، اقتصاد مقاومتی و توسعه پایدار باشند.