تولد صنعت پتروشیمی از نخستین گام های صنعتی سازی ایران
نفت جوشید پتروشیمی رویید
مشعل: آبادان، شهری که با بوی نفت و صدای تلمبه خانه پالایشگاه، شعری از طلای سیاه می خواند. جوشش نفت در دل این شهر، سرآغاز تحولی بزرگ در تاریخ صنعت کشور بود. دهه ۴۰ خورشیدی، زمانی که ایران مسیر توسعه و خودکفایی صنعتی را جست وجو می کرد، نخستین جرقه های صنعت پتروشیمی در آبادان زده شد. کارشناسان خارجی با نگاهی دقیق به ظرفیت های منحصربه فرد آبادان، آن را بهترین بستر برای ایجاد نخستین مجتمع پتروشیمی ایران دانستند؛ صنعتی نو که قرار بود نیاز کشور را به محصولات تازه برآورده کند و دروازه ای برای ورود به بازارهای جهانی بگشاید.
زمین های کناری پالایشگاه آبادان، جایی که گازها و منابع نفتی در انتظار تبدیل شدن به محصولات صنعتی بودند، شاهد تولدی تازه بود؛ تولدی که نه تنها صنعت پلاستیک و پاک کننده ها را به ایران آورد؛ بلکه شعله ای از نوآوری، خودباوری و رشد فناوری را در کشور روشن کرد و مسیر ایجاد فناوری های جدید را هموار ساخت.
پتروشیمی آبادان از روزهای آغازین شکل گیری تا سال های بحران، جنگ و بازسازی، همچون مرواریدی سیاه در دل جنوب درخشیده و نمادی از همت، نوآوری و مقاومت مردمان این سرزمین بوده است. این مجتمع، تنها یک کارخانه تولیدی نیست؛ بلکه داستانی زنده از تلاش، امید و تحول در مسیر توسعه ایران است؛ 14 آبان، سالروز افتتاح پتروشیمی آبادان، یادآور روزی است که صنعتی نو در آبادان متولد شد؛ شهری که با نفت می تپد و با پتروشیمی نفس می کشد. این گزارش، سفری است در دل تاریخ تا رازهای صنعتی شدن شهری را بازگو کند که با نفت جوشید و با پتروشیمی جانی تازه گرفت.
اواخر سال ۱۳۴۲، هنگامی که نگاه توسعه گرای ایران به سوی صنعتی شدن و بهره گیری از ظرفیت های نفت و گاز دوخته شده بود، سازمان برنامه و بودجه کشور تصمیمی راهبردی اتخاذ کرد و انستیتوی نفت فرانسه، بزرگ ترین مراکز تحقیقات نفتی آن زمان را برای بررسی و مطالعه امکان ایجاد صنایع پتروشیمی در ایران به خدمت گرفت. نتایج این مطالعات، آغازی شد بر فصلی تازه در تاریخ صنعت ایران.
انستیتوی نفت فرانسه، پس از انجام بررسی های گسترده، شهر آبادان را به عنوان مناسب ترین محل برای احداث نخستین مجتمع پتروشیمی کشور پیشنهاد کرد؛ زیرا وجود پالایشگاه بزرگ آبادان، دسترسی به شبکه برق سراسری، معادن نمک خوزستان و راه های آبی اروندرود و خلیج فارس، این شهر را به نقطه ای ایده آل برای تولد صنعتی نو تبدیل می کرد.
به دنبال این پیشنهاد و در سال ۱۳۴۴ شمسی، «شرکت سهامی پتروشیمی آبادان» با مشارکت شرکت ملی صنایع پتروشیمی و یک شرکت خارجی و با هدف تولید مواد اولیه پلاستیک به ظرفیت ۲۰ هزار تن، ماده اولیه پاک کننده ها به ظرفیت ۱۰ هزار تن و سود سوزآور به ظرفیت ۲۴ هزار تن در سال تاسیس شد. برای اجرای طرح، زمینی به وسعت ۲۷ هکتار در مجاورت پالایشگاه آبادان انتخاب و در سال ۱۳۴۵، قرارداد اجرای پروژه با شرکت آمریکایی منعقد شد.
سرانجام در سال ۱۳۴۸، تلاش ها و برنامه ریزی های چند ساله به ثمر نشست و نخستین مجتمع پتروشیمی کشور در آبادان به بهره برداری رسید؛ افتتاح این مجتمع، لحظه ای نمادین و غرورآفرین در تاریخ صنعت ایران بود؛ تولدی که نشان می داد آبادان، دیگر تنها شهری نفت خیز نیست؛ بلکه شهری صنعتی و مولد است. شهری که سال ها با نفت می درخشید، قرار بود این بار با پتروشیمی، راهی طولانی و پرافتخار را در مسیر توسعه، نوآوری و صنعتی شدن ایران آغاز کند و آینده ای تازه و پرامید را نوید دهد.
طلوع صنعت نو در آبادان
14 آبان سال ۱۳۴۸، روزی بود که آفتاب بر شهری تابید که در دل خود، تحولی بزرگ نهفته داشت. آبادان، شهری که سال ها با پالایش نفت زندگی کرده بود، آن روز چهره ای تازه به خود گرفت. صدای ماشین آلات، حرکت خطوط تولید و شور کارگران، نویدبخش آغاز صنعتی نو بود؛ صنعتی که قرار بود محصولاتی را تولید کند که تا پیش از آن، فقط از خارج وارد کشور می شد.
در آغاز، ظرفیت تولید چندان بالا نبود؛ اما اهمیت این مجتمع در اعداد و ارقام خلاصه نمی شد؛ بلکه ارزش واقعی آن به جسارت در پا نهادن در مسیری نو بود، ضمن اینکه برای نخستین بار، ایران توانست زنجیره تولید از نفت خام تا محصول نهایی را در داخل کشور تکمیل کند و همین دستاورد کافی بود تا آبادان را از شهری نفتی، به شهری صنعتی و پیشرو مبدل سازد.
در همان سال ها، نیروهای جوان ایرانی در کنار کارشناسان خارجی، دانش پتروشیمی را فراگرفتند و بتدریج جای آنان را پر کردند و توانستند آبادان را به مدرسه ای صنعتی تبدیل کنند؛ دانشگاهی زنده که در آن، نسلی تازه از مهندسان و متخصصان ایرانی پرورش می یافت و پایه های یکی از مهم ترین صنایع کشور را بنا می نهاد.
شعله ای که با جنگ هم خاموش نشد
با آغاز جنگ تحمیلی، پتروشیمی آبادان در خط مقدم آسیب قرار گرفت. بمباران دشمن بعثی، بسیاری از تأسیسات را به طور کامل ویران کرد؛ اما روح صنعت در آبادان زنده ماند. کارکنان مجتمع، در کنار مردم شهر، نه تنها از خانه و خاک خود دفاع کردند؛ بلکه حصاری از غیرت گرداگرد دستاوردهای صنعتی خود کشیدند و به دفاع جانانه از آن پرداختند؛ دفاعی که بر تارک تاریخ جنگ 8 ساله ایران همچنان می درخشد.
سال ها بعد و در دوران بازسازی، همان دستانی که روزی خطوط تولید را به حرکت درآورده بودند، کارخانه را از دل خاکستر جنگ بیرون کشیدند. بازسازی پتروشیمی آبادان، یکی از بزرگ ترین پروژه های ملی پس از جنگ بود؛ پروژه ای که امید و حیات دوباره را به جنوب کشور بازگرداند و آبادان را بار دیگر به قلب صنعتی ایران تبدیل کرد.
در دهه های پس از بازسازی، با تلاش متخصصان ایرانی، خطوط تولید، نوسازی و تجهیزات جدید نصب شد. ظرفیت تولید مجتمع افزایش یافت و محصولات پتروشیمی آبادان بار دیگر به بازارهای داخلی و خارجی راه یافت. همزمان، برنامه های تازه ای نیز برای مدیریت انرژی، کاهش آلایندگی و حفاظت از محیط زیست به اجرا درآمد تا صنعت و طبیعت، هم زیستی مسالمت آمیزتری داشته باشند.
و امروز پتروشیمی آبادان، نه تنها کارخانه ای قدمت دار با خاطرات صنعتی؛ بلکه تجربه ای زنده از دانش، تلاش و اراده ایرانی است؛ صنعتی که از ویرانه برخاست و مسیر توسعه و پیشرفت را با قدرت ادامه داد.
صنعتی زنده، یادگار همت و امید
پتروشیمی آبادان، نخستین تولیدکننده مواد اولیه پلاستیک (پی وی سی) در کشور، هنوز نقشی مهم در صنعت ایران ایفا می کند. فرایند تولید پی وی سی که محصول اصلی این مجتمع به شمار می رود، بر اساس خوراک دریافتی از صنایع پایین دستی انجام می شود. خوراک این مجتمع نیز گازهای ضایعاتی پالایشگاه نفت آبادان است؛ خوراکی که اگر صرف این تولید نمی شد، باید سوزانده می شد.
با گذشت بیش از نیم قرن، پتروشیمی آبادان همچنان یکی از مراکز اصلی تولید پی وی سی در کشور به شمار می رود. ظرفیت تولید این مجتمع در مقایسه با سال های آغازین، چند برابر شده و محصولات آن در صنایع مختلف، از ساختمان سازی گرفته تا تولید لوازم خانگی، کاربرد فراوان دارد.
با وجود چالش هایی مانند تحریم ها، نوسانات بازار و فرسودگی تجهیزات، این مجتمع با اجرای طرح های توسعه ای و اتکا به نیروهای بومی، در مسیر نوسازی و پیشرفت گام برمی دارد. همان روحیه ای که در سال ۱۳۴۸ جرقه ساخت این صنعت را زد، هنوز در رگ های آن جریان دارد.
پتروشیمی آبادان تنها یک کارخانه نیست؛ بلکه روایت نیم قرن تلاش، دانش و استقامت است؛ صنعتی که از دل نفت برخاست و از حلقه های آتش جنگ عبور کرد، امروز با تکیه بر تجربه های گذشته، آینده ای روشن تر را برای صنعت پتروشیمی کشور رقم می زند.
هر صدای ماشین و هر ضرب آهنگ تولید در این مجتمع، یادآور روزی است که آبادان تصمیم گرفت از دل نفت، صنعتی نو زاده شود. هنوز بوی نفت در فضای این شهر آکنده است؛ اما همراه آن، صدای نفس های صنعت به گوش می رسد؛ صدایی که تاریخ را زنده نگه داشته و مسیر توسعه را ادامه می دهد.