به گفته آرش فاتح نژاد، رئیس ایمنی، بهداشت و محیط زیست مرکز بهره برداری و نمک زدایی شرکت بهره برداری نفت و گازغرب، از جمله چالش های طبیعی محیط زیستی این شرکت درسال های اخیر، وقوع پدیده طبیعی و ایجاد چشمه های نفتی در بستر رودخانه فصلی منطقه عملیاتی نفت شهر است. او اشاره می کند که میزان خروجی نفت از برخی چشمه های نفت این منطقه بعد از زلزله غرب ایران افزایش یافته و راهی جز انتقال آن به کارخانه نمک زدایی نفت شهرباقی نمانده است.
شرکت بهره برداری نفت و گاز غرب با هدف حفظ محیط زیست، تمهیدات خاصی برای جلوگیری از آلودگی محیط زیست درنظر گرفته است، اما به نظر می رسد تغییر جریان نفت چشمه ها در فصول مختلف، راهکارهای دیگری را طلب می کند. به گفته وی، شرکت بهره برداری نفت و گاز غرب درحال حاضر با حفرکانال و ایجاد حوضچه در محل های قابل دسترس و انتقال روزانه نفت به واحد بهره برداری نفت شهر با استفاده از پد و بوم جاذب نفتی اقدام می کند، اما به دلیل گستردگی مساحت، ناحیه ای که چشمه های نفتی قرار گرفته است، همچنین تعدد و متفاوت بودن جریان خروجی نفت از آنها، امکان کنترل همه جانبه با روش های مذکور وجود ندارد، ضمن این که بیشتر چشمه های نفتی در بستر رودخانه شکل گرفته اند وهر ساله برخی از آنها جابه جا می شوند.فاتح نژاد تصریح می کند: نکته ای که باید به آن توجه کرد این است که جمع آوری نفت از چشمه های نفت با استفاده از سیستم سپتیک تانک که روزانه در حال انتقال به کارخانه نفت شهراست، از سال ۸۷ آغاز شده و با این اقدام، افزون برحفظ محیط زیست، از هدر رفت منابع هیدروکربوری نیز جلوگیری و ارزش افزوده از این منابع ایجاد می شود. میزان نفت جمع آوری شده از چشمه های نفت در نفت شهر، از سوی امیری، رئیس منطقه عملیاتی نفت شهر رئیس منطقه عملیاتی نفت شهر، روزانه 100 تا 200 بشکه نفت اعلام می شود و پس از انتقال به کارخانه با جداسازی آب و نمک آن به چرخه فراورش و انتقال کارخانه هدایت می شود.
هیچ راه مهاری نیست
به گفته رئیس منطقه عملیاتی نفت شهر، دغدغه شرکت بهره برداری نفت و گاز غرب آلوده شدن محیط زیست است و تلاش روزانه برای انتقال آن از سوی کارکنان این شرکت به شکل مستمر در حال انجام است.او درباره راهکارهای موجود برای مواجهه با چشمه های نفتی می گوید: هیچ کنترل و سابقه ای برای چشمه های نفتی در شرکت های نفتی وجود ندارد و در واقع مهار آن امکان پذیر نیست. جریان نفت از اعماق زمین تداوم دارد و تنها راه حل آن همان شیوه انتقال در حال انجام است.
رئیس منطقه عملیاتی نفت شهر در همین ارتباط توضیحات مهم تری ارائه می دهد که به نظر می رسد این پدیده زمین شناسی که به خودی خود فعال است، در فصولی از سال دغدغه های جدی برای مسئولان نفتی کشور به همراه دارد که مرتبط با کشور همسایه عراق است و نفت شهر از جمله نزدیک ترین مرزها با آنهاست. امیری اشاره می کند: با توجه به اینکه شیب زمین به سمت کشور عراق است، یکی از نگرانی های ما این است که در فصل بارندگی، نفت به صورت سیلاب به سمت مرز این کشور که در فاصله اندکی با ما قرار دارد، حرکت کند. با این حال تمام تلاش ما این است که با جمع آوری مداوم و روزانه آن مانع شکل گیری این مشکل هستیم.
راهکار چیست؟
راهکار اصولی برای مهار و استفاده بهینه از این چشمه ها چیست؟ شرکت بهره برداری نفت و گاز غرب با توجه به رشد قابل توجه نفت در چشمه های نفتی تلاش دارد با به کارگیری دانش روزآمد و ارتباط با مراکز پژوهشی بتواند از فناوری های روز برای این پدیده زمین شناسی استفاده کند و به نظر می رسد در شرایط موجود نیز درحال بررسی پروپزال های دریافتی بخش های مختلف است.
خاطرات تاریخ از چشمه های نفتی
حافظه تاریخ نیز خالی از چشمه های زنده نفتی ایران نیست. رد این پدیده زمین شناسی را که تنها به نفت شهر خلاصه نمی شود، می توان در نقاط مختلف دیگر ایران همچون دهلران و مسجد سلیمان نیز شاهد بود. از جمله آنها چشمه نفتی در مسیر جاده مسجد سلیمان به ایذه است که نفت خام با بوی خاص آن از داخل لایه های سازند گچساران با کمک یک شکستگی به سطح رسیده است. شرکت ملی نفت ایران نیز به تازگی از وجود چشمه های نفتی در استان اردبیل خبر داده و اعلام کرده است که عملیات لرزه نگاری دوبعدی و سه بعدی در این استان در حال انجام است. آنچه نباید از نظر دور داشت اینکه همه چشمه های نفتی تاریخ طولانی را پشت سر خود دارند. فرشید خدادادیان درکتاب تاریخ نفت آورده است: سال ها پیش از انعقاد قرارداد دارسی، در حدود سال 1891 میلادی حاکم وقت ولایت کرمانشاهان که شنیده بود در ولایتش قیر و چشمه های نفت وجود دارد، از ژاک دمورگان، رئیس گروه باستان شناسی فرانسوی که در منطقه فعالیت باستان شناسی می کرد، خواست تا در این زمینه نیز تحقیق كند. تحقیقاتی که بعدها در گزارش های دمورگان نیز به آن اشاره شد و وجود منابع نفت در منطقه کرمانشاهان را تایید می کرد. نکته حائز اهمیت درباره آغاز حفاری ها برای اکتشاف این است که اساسا شروع حفاری ها در ایران توسط تیم دارسی، از غرب آغاز شد، جایی در حوالی قصر شیرین. شهری باستانی و بسیار قدیمی که در کتاب های جغرافیای نفتی آن از «نفت شهر» تا «سرپل ذهاب» را شامل می شد. در کتاب تاریخ نفت در این باره آمده است: «اطراف و اکناف منطقه قصرشیرین، از منطقه ای که هم مرز با دولت عثمانی بود تا امتداد جنوبی مرز که به «نفت شهر» کنونی می رسید و از شرق قصرشیرین تا «سرپل ذهاب» و تنگ گراو و کرند غرب تا کرمانشاهان و تاق بستان، دو موضوع کنار هم مشهود بود: آثار باستانی و چشمه های خودجوش نفت. به همین دلیل نیز بود که کاشفان نفت پیش از اینکه گروه به کوهپایه های زاگرس و سرزمین بختیاری بروند، شانس خود را در این منطقه همجوار با مرزهای عثمانی آزمودند.»
با این حال قدیمی ترین گزارش درباره چشمه های نفتی به «هرودت» مورخ یونان باستان نسبت داده می شود که در گزارشی درباره چشمه های خودجوش نفت در خوزستان می نویسد: «در ۲۶ مایلی شوش، چاهی وجود دارد که از آن سه ماده تولید می شود.
قیر گونه، نمک و نفت. این مواد به شرح زیر استخراج می شوند. ماشین بالا آورنده میله ای است که روی یک پایه و مفصل به طور افقی متعادل شده است. به جای سطل از یک نیم مشک که توسط طناب به یک انتهای میله متصل است، استفاده می شود. آنها نیم مشک را داخل چاه به داخل مایع چاه فرو می برند و مایع را از چاه خارج می کنند و داخل مخزنی می ریزند. مایع سپس از این مخزن به مخزن دیگری منتقل می شود و سه ماده از هم جدا می شوند. نفت بسیار تیره رنگ و بوی آن قوی است.»
تواریخ/ ترجمه وحید مازندرانی/ ۱۳۵۶
شاهدان امروز
آنچه واضح است رد تاریخ از آن ادوار تا امروز در حال تکرار برای مشاهده عینی و مواجهه مستقیم نسل های مختلف است تا شاید در گذر آن ببینیم که شیوه مواجهه کدام نسل در کدام دوره با این ثروت زمینی عاقلانه و هوشمندانه تر است. چشمه های خودجوش نفت روزگاری روشنایی بخش آتشکده ها بودند و در دوره ای دیگر آبادانی پارسوماش باستانی را به همراه داشتند، در مقاطعی دیگر هم نقشه راهی شدند و کاوشگران را به سمت طلای سیاه هدایت کردند تا به واسطه آن اولین شهر صنعتی ایران متولد شود. این گنج دیروز در دنیای امروز با خود دغدغه های ریز و درشتی به همراه دارد: از جمله آنکه به اذعان کارشناسان به مشکل زیست محیطی خطرناک این شهر تبدیل شده و نیاز به اقدام کارشناسانه و سریع برای نجات جان مردمان این شهرها دارد.