ماهیت کار به ویژه در شکل اقماری آن فقط به دوری از خانواده خلاصه نمی شود و کار در اینجا در مقایسه با دیگر مناطق نفت و گاز بسیار پرخطرتر است. اولین ریسک کاری آن نوع گاز مخزن تنگ بیجار است که یک دم و بازدم برای مرگ و از دست رفتن با آن کافی است. خاصیت سمی بودن (غلظت بیش از 3 درصدی گاز سولفید هیدروژن) و فشار بالای گاز مخزن باعث به تاخیر افتادن بهره برداری از این مخزن شد که برداشت از اولین چاه نتیجه داد، اما حین اقدام ها و همزمان با تکمیل و راه اندازی تاسیسات منطقه، چاه دوم منفجر شد و حریق، سال ها کار در این محدوده را تعطیل کرد. در نهایت افت فشار گاز در خط شبکه سراسری غرب به عنوان آخرین نقطه، باعث شد مقدمات بهره برداری مجدد از این منطقه سال 1381 در دستور کار قرار گیرد و از سال 1386 شاهد فعالیت دوباره آن باشیم. داراب امیری، جانشین رئیس منطقه عملیاتی تنگ بیجار که سابقه ۳۱ سال خدمت در صنعت نفت را در کارنامه خود دارد، با اشاره به تولید روزانه هفت میلیون مترمکعب گاز، آن را در تقویت شبکه سراسری موثر خوانده و درباره یکی از خطرهای کاری در اینجا به گاز H2S که به 36 هزار ppm می رسد، اشاره می کند و می گوید: طبیعی است که تنفس لحظه ای این گاز می تواند هر موجود زنده ای را از بین ببرد و شاید در هیچ جای ایران حتی در عسلویه هم این نوع گاز را سراغ نداشته باشیم؛ از این رو در حوزه کاری ما اعم از بهره برداری تا تعمیرات و دیگر اقدام ها، ایمنی و اچ اس ای اهمیت زیادی دارد. هر فعالیتی باید با دقت انجام شود تا برای کارکنان مشکلی پیش نیاید. این مساله به ویژه در تعمیرات اساسی سالانه با حساسیتی خاص همراه است و در تعمیرات چند ماه پیش که برای آمادگی فصل سرما انجام شد، کارکنان با استفاده از کپسول و ماسک اکسیژن توانستند بخش های اصلی و اساسی کار را به ثمر برسانند. به گفته امیری، آچار به دست بودن با آن تجهیزات و وسایل سنگین کاری دشوار است و حتی خانواده های ما نیز از این ریسک کاری اطلاع ندارند.
وقتی به اینجا می رسم، گفته می شود تعمیرات اساسی تأسیسات گازی منطقه عملیاتی تنگ بیجار به تازگی به پایان رسیده؛ عملیاتی دشوار که حاصل تلاش بی وقفه نیروهای متخصص منطقه و پشتیبانی واحدهای ستادی بوده است.
در این پروژه، بیش از ۵۰ هزار نفر-ساعت کار صرف شده است؛ مجموعه ای از فعالیت های فنی و تخصصی که شامل توپ کرانی خطوط انتقال گاز و میعانات، آماده سازی و رنگ آمیزی لخته گیرها، تعمیر، نوسازی و روان کاری شیرآلات، جوشکاری و تعویض بخش های آسیب دیده خطوط لوله، بازرسی و تعمیر مشعل ها، کالیبراسیون تجهیزات ابزار دقیق فشار و دما، تست عملکرد سیستم های ESD در واحدهای TCF و ISF و سرویس کاری تجهیزات برقی از جمله ترانس ها، بریکرها و سکسیونرها بوده است.
تمام این اقدام ها با یک هدف مشترک انجام شده اند: افزایش قابلیت اطمینان تأسیسات و تضمین پایداری تولید گاز در تنها میدان گازی فعال غرب کشور.
رونق در تنگ بیجار
میدان گازی تنگ بیجار را در حالی پشت سر می گذاریم که فعالیت های توسعه ای آن نیز با جدیت در حال انجام است. به گفته امیری، رئیس منطقه، در فاز دوم توسعه این میدان، تولید روزانه گاز به ۱۱ میلیون مترمکعب خواهد رسید. در حال حاضر، یکی از چاه ها با افزایش تولید یک میلیون مترمکعب وارد مدار شده و با بهره برداری از سایر چاه ها، این میزان تولید تا زمستان امسال به سقف مورد نظر خواهد رسید.
فرشید یاری، ناظر طرح توسعه میدان گازی تنگ بیجار، جزییات بیشتری از طرح توسعه این مخزن ارایه کرده و می گوید: پیمانکار این طرح که سال گذشته انتخاب شد، هم اکنون مشغول فعالیت است. چاه شماره ۱۴ همان سال وارد مدار شد و تا پیش از آغاز فصل سرما، آمادگی لازم برای بهره برداری از ۶ چاه دیگر نیز وجود دارد.
بر اساس برنامه ریزی ها، تا اواسط سال آینده، نزدیک به ۴میلیون مترمکعب دیگر به ظرفیت تولید افزوده خواهد شد. همچنین برای چاه های شماره ۱۳ و ۱۵، مناقصه برگزار و پیمانکار آنها مشخص شده است. پیمانکار دو چاه دیگر نیز مهرماه انتخاب خواهد شد تا از ابتدای ماه آینده، فعالیت های عمرانی مربوط به چاه های باقی مانده آغاز شود.
مین هایی که جان می گیرند
حساسیت دیگر کار در تاسیسات عملیاتی تنگ بیجار، فعالیت در منطقه ای با سابقه جنگ تحمیلی هشت ساله است که رد مین ها هنوز در نقاط مختلف آن پیداست و طبق توضیحات امیری، گروه های مین روبی همچنان در
این مناطق در حال پاکسازی و خنثی کردن مین ها هستند تا از بروز حادثه پیشگیری کنند. در هفته های اخیر در طول کار حجم زیادی مین پیدا شده است که عکس های آن با گوشی گرفته شده اند.
نکته نگران کننده در توضیحات او این است که مین های باقیمانده از دوران جنگ با کوچکترین بارش باران به شکل رونده از کوه ها حرکت می کنند، بنابراین هر نقطه ای از منطقه ممکن است آلوده باشد. مین هایی که برخورد تجهیزات پشتیبانی و لودر و بولدوزر با آن، خطر بالقوه برای کارکنانی است که برخی از آنها جان خود را از دست داده اند. تمام این موارد حفاظت و نگهداشت از تاسیسات و خطوط لوله را هم پراهمیت تر، حساس تر و ویژه تر از دیگر مناطق نفت و گازی صنعت نفت در کشور کرده است.
شهرام همتیان، رئیس اچ اس ای منطقه عملیاتی تنگ بیجار به نکات مهمی درباره حساسیت مخازن، خطوط لوله و حتی نفرات شاغل در این نقطه جغرافیایی اشاره می کند. از جمله آنکه با شرایط و حساسیت در منطقه تنگ بیجار و تعداد چاه ها تمهیدات خاصی در نظر گرفته شده است. همکاران او با جمعیت 42 نفری در دونوبت کاری در حال فعالیت هستند و با توجه به بالا بودن فشار گاز تولیدی برای خنثی سازی مدام از نیتروژن استفاده می شود تا محیط از فضای گازهای خطرناک دور باشد. در بخش ایمنی نیز مسئولیت رصد سایت را عهده دار هستند و افزون بر آن معمولاً از چاه ها یا موقعیت های جدید بازدید می کنند. در کنار آن از رصد و نگهداری محیط زیست و جمع آوری تجهیزات به عنوان ناظر در این منطقه کوهستانی با شرایط زیست محیطی و جانوری خاص که گونه های مختلف از شغال تا بزکوهی و روباه و... را در خود دارد، غافل نماندند و حتی در 12 مورد اطفای آتش جنگل های منطقه پای کار بودند.
شهرام کاظمی، کارشناس ارشد حفاظت فنی منطقه عملیاتی تنگ بیجار مشکل مهم دیگر در این حوزه را خوردگی بالای خطوط لوله می داند که هرساله و به صورت مستمر و مداوم و براساس پروتکل های مشخص و استانداردهای مربوطه در حال ضخامت سنجی هستند و با مقایسه اطلاعات ماقبل آن در دستور تعمیر و بازرسی قرار می گیرند.
او از مسافت 40 کیلومتری خطوط لوله این تاسیسات تا پالایشگاه گاز ایلام به بازرسی هر سه ماه یک بار آن می گوید که در مسیری خطرناک و گاه سخت گذر قرار دارد و با ریزش کوه، خطرمین و دیگر موارد همراه است.
زندگی در نقطه دورافتاده مرزی
آنچه مشخص است کار و زندگی در این نقطه دور افتاده مرزی به دلیل خطرها و ویژگی های خاص مخزن گازی و نوع کار دشوار است؛ به ویژه برای جامعه 100 نفری کارکنان اقماری آن که رنج دوری از خانواده و شهر و دیار هم سختی آن را بیشتر می کند. کارکنانی که از شهرهای دور از مشهد تا کرج و سنندج در این گوشه دور فعالیت دارند و بعد از فراغت از کار سخت وقتی به کانکس های خود در روستای همجوار می روند تنها تفریح آنها به پیاده روی در دل کوه و بیابان خلاصه می شود و گاهی هم با دورهمی های شبانه جریان دارد. آنها مدل اقماری 14 روز کار و 14 روز استراحت را تجربه کرده اند و اکنون از مدل هفت-هفت رضایت بیشتری دارند. با این حال مجموعه این عوامل باعث شده کارکنان تمایل به مهاجرت از اینجا به ستاد در کرمانشاه داشته باشند. البته در شرایط موجود هم این منطقه مثل دیگر مناطق عملیاتی صنعت نفت با کمبود نیروی انسانی مواجه است. حمید محمدی، جانشین تعمیرات منطقه آمار خروج نفرات از این بخش را رو به افزایش دانسته و از جمله دلایل آن را فریز شدن گریدها در این حوزه ها و شرایط سخت کاری در این منطقه می داند. کارکنان با طرح این موارد درخواست تغییر ساختار سازمانی را دارند که مدیرعامل شرکت بهره برداری نفت و گاز غرب از انجام تمهیدات آن تا پایان سال خبر می دهد.
کارکنان اقماری اگر چه در رسیدن مسافت ایلام تا منطقه تنگ بیجار دشواری های مشترک را می گذرانند، اما از وضعیت پروازها هم گلایه دارند که به محض رسیدن به منطقه یا خانه باید دغدغه پیگیری بلیت رفت و برگشت را داشته باشند و با توجه به دو پروازه بودن برخی شهرها و مسیرها این مشکل مضاعف شده است. رنج های دیگر کارکنان اقماری همچون دیگر مناطق عملیاتی صنعت نفت مشترک است، مثل دوری از خانواده و غریبه شدن برای خانواده و نزدیکان، موضوع مشترک میان تمام کارکنان مشکل سقف حقوق است که کارکنان این منطقه هم از آن در امان نبوده اند و می گویند: سختی کار برای ما در این نقاط دورافتاده با سقف حقوق که کارکنان را از برخورداری حقوق طبیعی و حتی پاداش و مزایا هم محروم کرده و انگیزه کار را به پایین ترین سطح رسانده است. برای نگهداشت نیروی انسانی باید به فکر ارتقای منابع درآمدی آنها باشیم که این سلب حقوق برخلاف آن رویه است. بازدید رو به پایان است. در مسیر پرپیچ وخم پاییزی، با شتابی بیشتر به سمت پایین حرکت می کنیم؛ هم جهت با اتوبوس هایی که ساعت 7 غروب، کارکنان را راهی ایلام می کنند. برخی از آنها دستی برای خداحافظی بلند می کنند و برخی دیگر بی تفاوت، پرده اتوبوس را کنار می زنند تا از نگاه ها دور بمانند.
بومی های منطقه
کارکنان بومی منطقه عملیاتی تنگ بیجار که از روستاهای اطراف این منطقه همچون گنجوان در بخش های خدمات، حسابداری و حراست مشغول به کار هستند، درخواست کار در بخش های فنی را دارند که می گویند برای شرایط کاری بهتر مدارک فنی و دانشگاهی مرتبط با نفت را دریافت کرده اند. خواسته دیگر آنها یکسان شدن مدل های قراردادی است تا با کار یکسان دریافتی متفاوتی را شاهد نباشند. یکی از کارکنان بومی که پدرش از جانبازان دوران جنگ است، از نیروهای رسمی در بخش خدمات است که به شکل علی الحساب حقوق دریافت می کند، مثل بسیاری دیگر از کارکنان تبدیل وضعیت شده که از وزارت نفت درخواست تسهیل و تسریع در این زمینه را دارند. او با مدرک جوشکاری درخواست کار در بخش فنی را دارد.