شرکت نفت انگلیس و ایران چگونه تأسیس شد؟
نفت ایران و نقشه های پنهان
مشعل: تولدش به حدود یک سال بعد از کشف نفت در ایران برمی گردد؛ شرکتی با اسم و رسم شرکت نفت انگلیس و ایران که برای استفاده از امتیاز دارسی پا گرفت. سابقه توجه انگلیسی ها به منابع و ذخایر ایران به سال های بسیار دور باز می گردد؛ یعنی به 36 سال قبل از کشف نفت در ایران. به روایت اسناد و مدارک موجود در سال 1872 «بارون جولیوس دو رویترز» انگلیسی ای که خبرگزاری رویترز را به نام خود بنیان نهاد، امتیاز بهره برداری از نفت ایران را از ناصرالدین شاه قاجار گرفت، با این حال این امتیاز در جریان نهضت تنباکو لغو شد. چند سال بعد یعنی در سال 1889 ناصرالدین شاه دوباره هوس سفر به فرنگ به سرش زد و در همین سفر بود که امتیاز بانک شاهنشاهی را به رویترز داد و بار دیگر حق استخراج نفت را در آن گنجانید. حق استخراجی که به واسطه تأخیر در شروع عملیات و منقضی شدن مدت ضرب الاجل بخش نفتی در سال 1894 ملغی شد. سه سال بعد یعنی در سال 1897 امتیاز استخراج نفت ایران به کمپانی«رویال داچ شل» پیشنهاد شد. جای تعجب داشت که «رویال داچ شل» از پذیرش امتیاز سر باز زد، چون شنیده بود شرکت استاندارد اویل رقیب نیرومندش، تلاش خود را برای پایین آوردن بهای نفت آغاز کرده است.
همه چیز از یک سفر شروع شد
سال 1899 میلادی دو کاشف فرانسوی به نام های «ژاک دو مورگان»، باستان شناس و «ادوارد کوته»، زمین شناس در سفرهای اکتشافی به جنوب ایران موفق شدند در منطقه کوهستانی ایل بختیاری گزارش های مستندی درباره شواهد وجود منابع سرشار نفت تهیه کنند. این دو به کمک یک ارمنی ایرانی به نام «آنتوان کتابچی خان» که ساکن پاریس و در گذشته رئیس گمرک تهران بود، شرکتی را برای امکان بهره برداری از نفت ایران تأسیس کردند. «ویلیام ناکس دارسی» از طریق «هنری درموندولف» با دو میهمان فرانسوی و یک میهمان ایرانی، سر میز شام در منزل خود در لندن آشنا شد و پیشنهاد آنان را پذیرفت. تاریخ به فوریه 1901 که رسید «آلفرد ماریوت» منشی اش را همراه یک زمین شناس به نام «بارلز» و کتابچی خان به تهران فرستاد تا گزارش های فنی درباره امکان
وجود نفت در منطقه ای که دو باستان شناس فرانسوی مدعی آن بودند، تهیه کنند. دارسی سپس از ماریوت خواست تا درباره گرفتن امتیاز نفت با مقام های ایرانی به مذاکره بپردازد.
واگذاری امتیاز استخراج نفت به دارسی
«آرتور هاردینگز» وزیرمختار جدید بریتانیا در تهران نیز جداگانه در جریان این مأموریت قرار گرفت. ماریوت در مذاکره با امین السلطان صدراعظم مظفرالدین شاه دو نکته اساسی را متوجه شد. اول اینکه روس ها نسبت به هرگونه واگذاری امتیاز نفت از جانب دولت ایران به انگلیس حساسیت دارند و واکنش نشان می دهند. دوم اینکه مقام های قاجار را می توان با پول به تلاش برای حل هر مشکلی راغب کرد. امین السلطان در ازای دریافت 10هزار لیره رشوه، دست به کار شد. این دو به اتفاق وزیر مختار جدید بریتانیا متن قرارداد را تنظیم کردند، نسخه ای از آن را برای سفارت روسیه فرستادند و درنهایت روس ها موافقت خود را با انعقاد قرارداد نفتی ایران و انگلیس اعلام کردند؛ مشروط به اینکه این قرارداد شامل پنج استان شمالی ایران که مجاور مرزهای جنوبی آنهاست، نشود. به این ترتیب 7خرداد سال 1280/28 مه 1901 امتیاز استخراج و بهره برداری و سپس لوله کشی نفت و قیر در سراسر ایران به استثنای 5 استان آذربایجان، گیلان، مازندران، استرآباد (گرگان) و خراسان به مدت 60 سال به «ویلیام ناکس دارسی» انگلیسی که سرمایه گذار اصلی قرارداد بود، واگذار شد.
سهم 16درصدی دولت ایران!
دارسی متعهد شد طی دوسال شرکتی را برای بهره برداری از امتیاز تأسیس کند و از عواید حاصله، تنها 16درصد به عنوان حق الامتیاز به دولت ایران بپردازد. علاوه بر این 20 هزار لیره نیز نقدی و به اندازه همین مبلغ، سهام شرکت را به دولت ایران پرداخت کند. در قرارداد دارسی، صاحب امتیاز، در تمام مدت قرارداد از پرداخت مالیات، عوارض و حقوق گمرکی برای تمام اراضی، ماشین آلات، وسایل و مواد لازمی که وارد و جمیع محصولات نفتی که صادر می کرد، معاف بود. دولت ایران اصرار داشت که نماینده ای از ایران برای «تضمین منافع دولت » در شرکتی که باید مجری کار باشد، حضور داشته باشد. با موافقت دولت ایران «کتابچی خان» به عنوان «نماینده دولت علیه ایران» در شرکت دارسی عضو شد. غافل از اینکه او خود از کارگزاران و مدافعین حقوق دارسی در شرکت بود!
آغاز تسلط بر منابع نفتی ایران
پس از چند مورد حفاری و در شرایطی که هزینه زیادی صرف شده بود، ناگهان در 5 خرداد 1287/26 مه 1908 از یکی از چاه های حفر شده در منطقه مسجدسلیمان و از عمق 1180 پایی، نفت فوران کرد و ارتفاع فوران تا بالای دکل های ایجاد شده رسید. 10روز بعد چاه دوم در فاصله ای دورتر در همان منطقه به نفت رسید و این به آن معنا بود که میدان وسیعی از نفت در اعماق زمین کشف شده است. این کشف زمانی به وقوع پیوست که فرمانده نیروی دریایی بریتانیا موضوع تبدیل سوخت نیروی دریایی امپراتوری انگلستان از زغال سنگ به نفت را مورد مطالعه قرار داد و به این نتیجه رسید که ادامه سیادت دریایی آن دولت، رابطه بسیاری با داشتن نفت فراوان و ارزان دارد. برای تأمین این منظور تسریع در بهره برداری از منابع نفتی جنوب ایران مورد توجه قرار گرفت. به همین منظور در فاصله کمتر از یک سال پس از کشف نفت، «شرکت نفت انگلیس و ایران» برای استفاده از امتیاز دارسی تشکیل شد. 25 فروردین 1288/14 آوریل 1909 «لرداستراتکون» سیاستمدار حزب محافظه کار انگلیس به ریاست آن انتخاب شد و این آغاز تسلط حکومت انگلیس بر منابع نفتی ایران بود.
تأمین سوخت نیروی دریایی ایران در جنگ جهانی
به این ترتیب صنعتی آغاز شد که طی دو جنگ، نیروی دریایی انگلستان را نجات داد، اما برای ایرانیان زحمتی ایجاد کرد که از مجموع مزاحمت های سیاسی دولت های بزرگ بیشتر بود. دولت انگلیس به محض دستیابی دارسی به نفت، با تشکیل شرکت نفت انگلیس و ایران همه مراحل استخراج و صدور این ماده حیاتی را در دست گرفت. انگلیسی ها بلافاصله 56درصد سهام شرکت را خریداری و سلطه خود را بر منابع نفتی ایران تحکیم کردند. شرکت نفت انگلیس و ایران در حقیقت ابزاری برای چنگ اندازی بریتانیا بر منابع نفتی ایران و دفتری برای تأمین سوخت نیروی دریایی ایران در جنگ جهانی بود؛ جنگی که کمتر از 6 سال پس از کشف نفت ایران، در اروپا شعله ور شد.
انحلال شرکت نفت انگلیس و ایران
سرمایه شرکت نفت انگلیس و ایران در آغاز کار 2 میلیون لیره بود. شرکت یادشده با برنامه ای وسیع به عملیات استخراج نفت در مسجدسلیمان و نقاط دیگر خوزستان ادامه داد و به ساختن تصفیه خانه آبادان و احداث خط لوله اقدام کرد. صدور نفت خام از سال 1911 آغاز شد و میزان آن در سال 1914 به 350 هزار تن رسید. در این سال که مصادف با آغاز جنگ جهانی اول بود، 51درصد سهام شرکت نفت انگلیس و ایران به فرمانده نیروی دریایی بریتانیا واگذار شد و دولت بریتانیا موافقت کرد که دو میلیون لیره برای توسعه شرکت اختصاص دهد. در سال 1919 میزان محصول نفت ایران به 100هزار تن و در سال 1928 به 6 میلیون تن رسید. در سال 1932 قرارداد جدیدی بین دولت ایران و شرکت نفت انگلیس و ایران به امضا رسید. محصول نفت جنوب ایران در سال 1946 افزون بر 20 میلیون تن و در سال 1951 که صنعت نفت در ایران ملی شد، محصول آن از منابع نفتی جنوب حدود 32 میلیون تن بود که 24 میلیون تن آن در پالایشگاه آبادان به محصولات نفتی تبدیل می شد. سرانجام شرکت نفت انگلیس و ایران منحل و شرکت ملی نفت ایران جایگزین آن شد. ویلیام دارسی نیز ظاهرا سرخورده از چنگ اندازی دولت بر منابع نفتی ایران، احساس کرد از دور بازی کنار نهاده شده است. او در سال 1917 با تلخ کامی درگذشت و هرگز از منطقه امتیاز نفتی خود در ایران که الگوی صنعت جهانی نفت را دگرگون کرد، دیدار نکرد.