بایدها و نبایدهای پیمانکاران
لیلامهداد: ورود پیمانکاران به صنعت نفت به اوایل قرن بیستم برمی گردد، یعنی از همان ابتدای شکل گیری صنعت نفت در ایران. پیمانکاران از همان دوره فعالیت کمپانی های خارجی مانند «بریتیش پترولیوم» در صنعت نفت بودند و به مرور به بخش جدایی ناپذیر ساختار آن بدل شدند. آغاز فعالیت اکتشاف و استخراج به مسجدسلیمان و هفتکل برمی گردد. در آن برهه کمپانی های خارجی برای تامین خدمات جانبی، پیمانکاران محلی را به کار گرفتند. در این میان «حاج رستم شارانی زاده»، یکی از قدیمی ترین پیمانکارانی است که روزگاری خدماتی چون حمل ونقل و لجستیک را به کمپانی های نفتی ارائه می داد. حضور پیمانکاران در صنعت نفت تا جایی پیش رفت که اولین قراردادها میان شرکت ملی نفت و پیمانکاران در سال 1326 بسته شد؛ هرچند قانون قراردادهای پیمانکاران اکتشاف و تولید در سال 1348 به تصویب رسید تا چارچوب حقوقی همکاری با پیمانکاران خارجی تعیین شود؛ البته تاریخ به برگ زرین انقلاب اسلامی که رسید، حضور پیمانکاران داخلی پر رنگ تر شد و شاهد تولد شرکت هایی مانند پتروپارس و OIEC در دهه 70 بودیم. در ادامه نیز صلاحیت شرکت هایی مانند انرژی دانا و مپنا هم تایید شد. حالا اما براساس آخرین داده ها، 105 تا 120هزار کارگر پیمانی مستقیم و غیرمستقیم در بخش های مختلف صنعت نفت، (گاز، پتروشیمی و...) همکاری می کنند. آمار کارکنان رسمی هم به حدود 61 هزار نفر می رسد که مستقیم با شرکت ملی نفت ایران قرارداد دارند، هر چند حدود 34 تا 35 هزار نفر با گذراندن دوره های آزمایشی، استخدام رسمی شده اند.
سهم 48درصدی پیمانکاران در صنعت نفت
شهرام احمدی، مدیرکل بهداشت، ایمنی و محیط زیست وزارت نفت بر این باور است که برون سپاری فعالیت ها، به بخش اصلی کسب وکار صنعت بدل شده تا جایی که حضور پیمانکاران را در اغلب فعالیت های صنعت از جمله بهره برداری، تعمیرات و... شاهد هستیم. او گریزی می زند به گذشته نه چندان دور؛ شاید کمتر از 20سال؛ دوره ای که بنابرنظر مدیرکل بهداشت، ایمنی و محیط زیست وزارت نفت، پیمانکاران مشخصا در بحث های توسعه ای، پروژه های ساختمانی و نصب ایفای نقش می کردند. احمدی از دورانی یاد می کند که بخش عمده وظایف مستمر در تاسیسات تولیدی و عملیاتی به عهده نیروهای رسمی صنعت نفت بوده: «سطح فعالیت پیمانکاران در صنعت نفت فراگیر شده، به طوری که کارکنان پیمانکار در حوزه پیمان های مستمر و غیرپروژه ای، 48 درصد کل کارکنان صنعت نفت را تشکیل می دهند.»
5 علت ریشه ای پر تکرار در بروز حوادث
بنابر اظهارات مدیرکل بهداشت ایمنی و محیط زیست وزارت نفت، ضعف در اجرای الزامات نظام مدیریت اچ اس ای پیمانکاران، نقص در صدور پروانه های کار، رعایت نکردن دستورعمل های کاری، آموزش و صلاحیت 5 علت ریشه ای در حوادث هستند که به فراوانی تکرار شده اند.
سهم32 درصدی در کنترل عملیات، یک هشدار مهم
به اعتقاد مدیرکل بهداشت، ایمنی و محیط زیست وزارت نفت، الزام های اچ اس ای پیمانکاران در صنعت نفت، صلاحیت اچ اس اس پیمانکاران، نقش و مسئولیت های کارفرما و پیمانکار از منظر شفاف بودن و نقش و مسئولیت ها، موضوع مهمی است. احمدی یکی از موضوع های مهم را که در حوادث سال های اخیر نمود بیشتری داشته است، تعدد پیمان های تعمیراتی و عملیاتی و تنوع پیمانکاران مجری عملیات در تاسیسات صنعت نفت می داند: «32درصد موارد اثرگذار در حوادث، به ضعف در کنترل های عملیات و عدم نظارت اثربخش بر انجام فعالیت ها برمی گردد.»
مساله سرپرستی و نظارت جدی است
مدیرکل بهداشت، ایمنی و محیط زیست وزارت نفت، عوامل دخیل در حوادث را در 4 دسته کلی تقسیم بندی می کند. او معتقد است یکی از مسائل مهم، وجود مشکلاتی در ضوابط ایمنی عملیات در اجراست. احمدی بر این باور است، مشخصا 3دسته ضابطه اصلی در این زمینه وجود دارد که در حوادث نقش کلیدی بازی می کنند؛ ورود به فضای بسته، نظام صدور پروانه های کاربرگ و جداسازی فرایندی. او بر این مساله تاکید دارد که در حوزه کنترل عملیات و نظارت، مهم ترین مساله ای که شناسایی شده، سرپرستی و نظارت است. او اظهار می کند: «سرپرستی و نظارت در فعالیت های همزمان، چالش های خاص خودش را دارد؛ البته فعالیت در روزهای تعطیل و ساعات غیر اداری هم از عوامل تاثیرگذار هستند.» به بیان احمدی درخصوص شناسایی خطرات و ریسک ها، شاید مهم ترین مساله را بتوان فعالیت های همزمان و کنترل ریسک این فعالیت ها عنوان کرد.
شاخص های پیشگیری نیازمند توجه ویژه
احمدی بر این باور است که در بررسی آمارها و ارقام مربوط به فوت، فرایند پیشگیری از اهمیت بالایی برخوردار است. به اعتقاد او در واکاوی علل حوادث باید به پایین ترین بخش هرم، یعنی شاخص های پیشگیری مانند ممیزی آموزش، مدیریت تجهیزات بحرانی از منظر اچ اس ای و فرایندهایی از این دست توجه ویژه شود. مدیرکل بهداشت، ایمنی و محیط زیست وزارت نفت با اشاره به اینکه نظام نامه آموزش اچ اس ای صنعت نفت به اهمیت آموزش اچ اس ای پرداخته است، عنوان می کند: «این نظام نامه مشخصا تکالیفی را برای کارفرمایان و پیمانکاران در نظر گرفته تا چگونگی ساماندهی مساله اچ اس ای قراردادهای فی مابین مشخص باشد.» احمدی با تاکید بر سند مربوط به نظام سازماندهی اچ اس ای در صنعت نفت که در سال 1402 ابلاغ شده، بیان می کند: «به واسطه این سند، موضوع اچ اس ای پیمانکاران به عنوان فرایندی که باید صاحب اصلی داشته باشد، تعریف شده؛ چون قبل از این سند، اچ اس ای پیمانکاران به عنوان بخشی از شرح وظایف ایمنی و آتش نشانی تعریف شده بود.»
تمرکز بر برنامه ریزی و آماده سازی
با استناد به صحبت های مدیرکل بهداشت، ایمنی و محیط زیست وزارت نفت در سال 1402 حوادثی در حوزه تعمیرات اساسی رقم خورد که برخی به چالش بدل شد. به بیان احمدی واکاوی این اتفاقات، تقسیم شدن فرایند تعمیرات اساسی به 3 بخش قبل از تعمیرات، زمان اجر او بعد از تعمیرات را در پی داشت. او با اشاره به اینکه در تعمیرات، به شکل سنتی تمام تمرکز به زمان اجرا معطوف می شود، اظهار می کند: «در کمال تعجب بررسی ها نشان داد بیشترین تلاش ها باید قبل از اجرا باشد، یعنی در مراحل برنامه ریزی و آماده سازی.» به گفته مدیرکل بهداشت، ایمنی و محیط زیست وزارت نفت، مستندسازی فعالیت ها نکته مهمی است که پیمانکاران باید از ابتدا و پیش از برنامه ریزی تا انتهای پروژه ها آن را در نظر بگیرند؛به عبارت ساده تر 3 فرایند آموزش صلاحیت، مدیریت ریسک و مدیریت فردی، از ابتدا تا انتها باید رعایت شود تا با اطمینان بتوان از تعمیرات اساسی ایمن صحبت کرد.
پیش تجهیز؛ مرحله حیاتی کارفرما
مدیرکل بهداشت، ایمنی و محیط زیست وزارت نفت معتقد است در مقوله اچ اس ای، پیمانکاران از مرحله برنامه ریزی تا مرحله تجهیز کارگاه، ریسک بالایی را تجربه می کنند؛ هرچند این موضوع کاملا طبیعی است. احمدی در خصوص مدیریت ریسک و پروژه ها و طرح ها اظهار می کند: «کارفرما قبل از تجهیز کارگاه پیمانکار و در مرحله برنامه ریزی، مناقصه و پیش تجهیز با ریسک بالایی رو به روست؛ البته در مرحله تجهیز و اجرا، این پیمانکار است که به دلیل ریسک بالا باید بیشترین تمرکز را داشته باشد.» به باور او، کارفرما باید در فرایند برنامه ریزی و طرح ریزی برون سپاری اعم از منبع یابی، ارزیابی توانمندی پیمانکاران، مناقصه و پیش تجهیز، بیشترین تمرکز را روی حوزه مدیریت اچ اس ای داشته باشد. به بیان احمدی، بخش مهم و حیاتی برای کارفرما مرحله پیش تجهیز است. درواقع در این مرحله باید تمام موضوعات با جزئیات و حساسیت های موجود، میان کارفرما و پیمانکار ردوبدل شود.