صنعت پتروشیمی ایران به دنبال تنوع محصولات خود است
استمرار حضور در بازار جهانی با گریدهای جدید
مشعل صنعت پتروشیمی ایران، پس از چند دهه تولید و توسعه بدون توقف، به یکی از اصلی ترین صنایع تاثیرگذار در اقتصاد کشور و از بازیگران مهم در بازارهای منطقه و جهانی تبدیل شده است. این صنعت تا حداقل یک دهه گذشته به دنبال توسعه همه جانبه و احداث مجتمع های بزرگ پتروشیمی و تولید محصولات پایه بود؛ اما در چند سال اخیر و با توجه به موضوع کمبود خوراک و حفظ جایگاه خود در بازارهای جهانی، برای تکمیل زنجیره ارزش محصولات پایه همچون متانول، پروپیلن، اوره و آمونیاک و تنوع محصولات خود، در زنجیره پایین دست حرکت کرده است.
صنعت پتروشیمی با وجود تحریم های مستقیم این سال ها، توانسته است پروژه های بزرگ و مهمی را اجرا کند و همزمان گام های بلندی نیز در مسیر توسعه فناوری و دانش بنیان شدن این صنعت بردارد، به گونه ای که بخش قابل توجهی از تجهیزات، قطعات و کاتالیست ها، دانش فنی مورد نیاز خود را از داخل کشور و بدون وابستگی به شرکت های خارجی تامین کند. آن طور که در برنامه های توسعه ای شرکت ملی صنایع پتروشیمی اعلام شد، تا پایان سال 1406 تنوع محصولات پتروشیمی به حداقل ۱۲۴ نوع محصول خواهد رسید. شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران از چند سال قبل، موضوع تنوع خوراک و سبد متنوعی از خوراک های مجتمع ها را در دستور کار قرار داده که در پی این برنامه ریزی، سبد تولیدات و محصولات نهایی در پایین دست، متنوع تر خواهد شد.
چراغ های قرمز برای تولید انبوه متانول و اوره
اتفاق مهم در بازار جهانی امروز، آن است که دیگر ایران را به عنوان صادرکننده متانول نمی شناسند. تلاش هایی که در سال های اخیر با هدف کاهش خام فروشی محصولات پایه پتروشیمی انجام شده، تا حد زیادی موفق بوده است. به طوری که امروز پروژه های متعددی در زنجیره متانول، پروپیلن، اتیلن، بنزن و چند محصول دیگر در دستور کار قرار دارد. ضمن آنکه در حوزه ساخت انواع کاتالیست های پتروشیمی نیز پیشرفت های خوبی را شاهد هستیم، تا حدی که حدود 90 درصد کاتالیست های مورد نیاز این صنعت، از داخل کشور تامین می شود و بخشی از این تولیدات، وارد بازارهای بین المللی هم شده است. شرایط بازار جهانی محصولات پتروشیمی از حدود یک دهه اخیر، درباره محصولاتی مثل متانول و اوره، هشدار داده که این هشدار برای ایران به عنوان یکی از کشورهای تولیدکننده انبوه متانول و اوره، بسیار معنادار و مهم است؛ زیرا بازارهای عمده خریدار این محصولات، یعنی چین و هند، سیاست های اصلاحی را در پیش گرفته اند، به طوری که در بلندمدت، این بازارها با تغییرات عمده و مهمی مواجه خواهند بود. در چنین بازاری، رقابت و جنگ قیمت بین کشورهای تولیدکننده آغاز می شود و تنها کشورها و شرکت هایی که قیمت تمام شده مناسب و تنوع محصول بیشتری داشته باشند، می توانند در این رقابت و بازار باقی بمانند؛ بخصوص برای شرکت های پتروشیمی ایرانی که از سال 1397 تاکنون در تحریم مستقیم آمریکا هستند. این تنوع محصول و ایجاد ارزش افزوده روی محصولات خاص، می تواند راهی برای درآمد ارزی بیشتر و دور زدن تحریم ها باشد. یکی از اقدام هایی که شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران به عنوان نهاد بالاسری و تسهیل کننده صنعت پتروشیمی، با آگاهی از این الزام ها در تکمیل زنجیره ارزش پایین دست پتروشیمی و تنوع محصولات پتروشیمی دنبال می کند، رفع موانع در مسیر تامین خوراک است که با همکاری هلدینگ ها و شرکت های بزرگ و تاثیرگذار پتروشیمی، موضوع تأمین خوراک های میان مجتمعی را پیگیری می کند. حسن عباس زاده، مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران با تاکید بر اینکه هلدینگ ها و شرکت های پتروشیمی می توانند مشکلات و چالش های تامین خوراک را با مذاکره رفع کنند، گفت: «حضور هلدینگ ها برای اجرای طرح های توسعه میدان های نفتی و گازی کشور می تواند در تأمین خوراک مورد نیاز صنعت تأثیرگذار باشد.»
بنابراین می توان گفت که مسیر تنوع بخشیدن به محصولات پتروشیمی و توسعه پایین دست زنجیره محصولات پایه، از تامین خوراک شروع می شود.
خوراک واحدهای مختلف شرکت های پتروشیمی در سیاست های جدید به شکلی زنجیروار به هم و به پروژه های نفت و گاز و خوراک تامین شده از آنها گره خورده است.
آینده روشن چرخه محصولات پروپیلن
یکی از حوزه های مهم و با زمینه کار بالا در صنعت پتروشیمی، توسعه و تکمیل زنجیره پروپیلن(PDH) است. طی سال های گذشته، خام فروشی زیادی در تولیدات پروپان و بوتان وجود داشت و به دلیل نبود دانش فنی و شرایط حمل ونقل، امکان حضور در این بازار نیز محدود بود؛ اما نکته مهم آن است، در صورتی که پروپان به عنوان خوراک مورد استفاده قرار گیرد و تاسیسات PDHD راه اندازی شود، تحولی بزرگ در این حوزه رخ خواهد داد. در سال های اخیر پروژه های مختلفی برای تولید PDH شروع شده، مانند PDH سلمان فارسی در ماهشهر، PDH بیدبلند در بهبهان و PDH پارس در عسلویه که با اجرای آنها، مصرف و زنجیره پروپان به مرور کامل و ارزش افزوده بالایی تامین خواهد شد. مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران، چندی پیش در بازدید از طرح PDH/PP پتروپردیس سینا، با اشاره به محصول پروپانی که در حال حاضر صادر و در زمره خام فروشی محسوب می شود، افزود: «اجرای طرح های PDH/PP (تبدیل پروپان به پروپیلن و پلی پروپیلن) بسرعت در حال انجام است؛ اما هم اکنون کمتر از یک میلیون تن پلی پروپیلن در کشور تولید می شود. از این رو، همه طرح های PDH/PP باید بخشی از پروپیلن تولیدی را به سمت تولید محصولات غیرپلی پروپیلنی ببرند.» تکمیل زنجیره پروپیلن در برخی محصولات می تواند تا ۳۰ برابر ارزش افزوده ایجاد کند و ضمن ایجاد تنوع در سبد محصولات پتروشیمی، تاب آوری این صنعت را در شرایط تحریمی نیز بالا ببرد. یکی از اتفاق های خوب برنامه ریزی شده در حوزه متانول و پروپیلن، آن است که در پارک پروپیلن عسلویه، حدود 5 میلیون تن متانول تولیدی به ۱.۵ میلیون تن پروپیلن تبدیل می شود. در این برنامه ریزی جدید برای زنجیره پروپیلن، ظرفیت تولید پروپیلن در کشور از حدود یک میلیون تن کنونی به چهار میلیون تن افزایش خواهد یافت. عمده تقاضای اصلی مورد نیاز کشور در بازار پروپیلن، پلی پروپیلن است که در صف واردات قرار دارد. پلی پروپیلن در زنجیره پایین دست خود در صنایع مختلفی مانند خودرو، موکت، پلاستیک های خاص و جاذب ها و... به کار می رود. اهمیت بازار پروپیلن در گسترش زنجیره محصولات پایین دست، آن است که می تواند در پارک های پتروشیمی محقق شود.
در حال حاضر محصولاتی مثل اکریلیک اسید و مشتقات آن شامل پلیمرهای سوپر جاذب، اکریلونیتریل، پلی اتر پلی ال به عنوان ماده اولیه پلی یورتان (در صنعت ساختمان و فوم مبل ها استفاده می شود)، فنل و استون برای تولید پلی کربنات و پلی متیل متاکریلات از خارج کشور وارد می شود و همه آنها باید در چرخه پروپیلن تولید شوند. اهمیت تکمیل زنجیره محصولات پروپیلن از این نظر است که اگر گاز موجود در کشور به عنوان خوراک، به متانول تبدیل و آن را وارد زنجیره پروپیلن کند، طوری که زنجیره آن تا آخر چرخه ادامه یابد، درآمد حاصل از آن تا ۳۰ برابر خواهد بود.
تلاش برای استمرار حضور در بازار متانول جهانی
در حال حاضر نزدیک به ۴۰ درصد تولیدات پتروشیمی کشور، متانول است و حدود ۹۵ درصد این محصول به صورت خام صادر می شود. طی سال های اخیر و با توجه به پیش بینی ها در مورد آینده بازار متانول، تغییراتی در سیاست گذاری ها، صدور مجوز و استفاده از این محصول به عنوان خوراک پایه محصولات دیگر ایجاد شده است. در شرایطی که رقبای بزرگی همچون چین در حال تبدیل متانول به الفین، بنزین و ترکیبات آروماتیک هستند و می خواهند این محصول را به یک فرصت خوب در آینده تبدیل کنند، لازم است که کشورمان هم در سیاست گذاری های جدید صنایع پتروشیمی، به دنبال تنوع بیشتر در زنجیره ارزش متانول و استفاده از آن به عنوان یک خوراک بهینه باشد. ایران، یکی از بزرگ ترین تولیدکنندگان متانول در سطح جهان به شمار می رود که ظرفیت تولید آن به حدود 14 میلیون تن می رسد که با بهره برداری از سایر طرح ها، این ظرفیت تا سال 2028 به حدود 26 میلیون تن خواهد رسید. هم اکنون مصرف کنونی کشور حدود 400 هزار تن در سال است که عمدتا در تهیه MTBE و فرمالوئید به کار می رود. عرضه متانول ایران طی 5 سال آینده، معادل 15 میلیون تن افزایش خواهد یافت، در حالی که کل تقاضای دنیا نیز، همین میزان رشد را تجربه خواهد کرد. اگر ایران سهم 12 درصدی خود از بازار تجارت متانول دنیا را حفظ کند، حداکثر می تواند 2 میلیون تن از محصولات جدیدش را به بازار عرضه کند که 13 میلیون تن دیگر بدون مشتری باقی خواهد ماند، از این رو برای اینکه بتواند طی پنج سال آینده همه متانول تولیدی اش را در بازار مصرف این محصول به فروش برساند، باید سهم خود را از 12 به 23 درصد برساند، بنابراین باید از فرصت های جدید در بازار مصارف سوختی متانول استفاده کرده و چالش تأمین سوخت کم سولفور را نیز حل کند.
افزایش تنوع محصولات پتروشیمی تا 124 نوع
یکی دیگر از محصولات پرتکرار در داخل کشورمان، اوره و آمونیاک است که بخش قابل توجهی از این محصول به صنایع کشاورزی داخلی اختصاص پیدا می کند. در حال حاضر ۵ میلیون تن آمونیاک و حدود ۸ میلیون تن اوره از سوی شرکت های پتروشیمی تولید می شود که اوره تولیدی شرکت های پتروشیمی عمومی، مورد استفاده بخش کشاورزی کشور قرار می گیرد. به همین دلیل، کیفیت محصولات آنها از اهمیت زیادی برخوردار است. هم اکنون پتروشیمی های هنگام، پردیس، لردگان، خراسان، شیراز و کرمانشاه در حال تولید اوره و آمونیاک هستند که این محصول کماکان ارزش افزوده خوبی دارد. با این وجود، تعدادی از شرکت های پتروشیمی سعی در افزایش کیفیت با استفاده از فناوری های جدید و تکمیل زنجیره ارزش اوره داشته که برنامه ریزی برای احداث یک پارک با محصولات پایین دست اوره و آمونیاک، از این دست تلاش ها بوده است. محصولاتی با ارزش همچون کریستال ملامین، رزین اوره فرمالودئید و کود اوره با پوشش گوگردی و رزین ملامین فرمالودئید، اوره هیدروژن پیروکسید و کود اوره با پوشش پلیمری از مواردی است که برای تولید آنها برنامه ریزی های خوبی شروع شده است. هم اکنون نزدیک به 100 محصول پتروشیمی در بیش از 340 گرید متنوع در داخل کشور تولید و عرضه می شود که طی سال های اخیر و با تلاشی که شرکت های پتروشیمی در تکمیل زنجیره ارزش محصولات خود داشته اند، این عدد در حال افزایش است. پیش بینی می شود، این عدد تا سال 1406 به 124 نوع محصول با گریدهای جدید برسد و این هدف باید با سیاست تنوع در سبد خوراک های مایع و گاز محقق شود.