صنعتی که بیش از 60 سال از شروع به کار آن می گذرد
پتروشیمی در دالان تاریخ
مشعل: صنعت پتروشیمی با قدمتی نزدیک به70سال، فراز و فرودهای بسیاری داشته است؛ از احداث کارخانه لوله سازی که به جای اهواز درکرج دایر شد تا کارخانه تولید کودشیمیایی شیرازکه انگیزه ای شد برای دولتمردان آن زمان برای تاسیس شرکت ملی صنایع پتروشیمی وتوجه بیشتر به این صنعت تا آنجا که درسال 1341 برای آن شورایی با عنوان شورای عالی پتروشیمی شکل گرفت؛ اما اهمیت این صنعت آنگونه شد که در ادامه به تصویب قانون ایجاد شرکت ملی صنایع پتروشیمی درسال 1343 انجامید. گزارش پیش روبه فعالیت صنعت پتروشیمی در دهه ها ی ابتدای تاسیس تاکنون پرداخته است که می خوانید.
فعالیت حرفه ای ایران درصنعت پتروشیمی به سال ۱۳۳۷برمی گردد. پیش از آغاز فعالیت این صنعت، سوخته شدن گازمیدان های جنوب کشور وهدررفت آن اهمیتی نداشت ومسئولان وقت نیز به فکر بهره برداری ازگاز این میدان ها نبودند. نتیجه آن که یک شرکت خارجی به عنوان شریک تجاری ایران با احداث کارخانه ای برای تولید کود درکنار رود کارون، ازاین موقعیت استفاده کرد. همزمان، یکی از مسئولان دولتی که قصد داشت کارخانه ای درشیرازاحداث کند، با حمایت دولت، این برنامه را اجرایی کرد و ساخت کارخانه تولید کود شیمیایی با ظرفیت سالانه 100هزارتن دراین شهرآغازشد.
ساخت یک مجتمع تولید کود در شیراز
با شروع عملیات اجرایی ساخت کارخانه کود شیمیایی درشیراز، شرکت ملی نفت نیز پنج میلیون دلار برای احداث خط لوله انتقال گاز به منظور تامین گاز این کارخانه دراختیار وزارت صنایع ومعادن قرارداد. همچنان که کارخانه با قدرت تمام درشیراز درحال ساخت بود، توسعه دانش فنی نیز دردستورکار قرارگرفت؛ به طوری که بعد از بهره برداری شماری از جوانان برای آموزش به کشورهایی مانند بلژیک، فرانسه و ایتالیا اعزام شدند. این کارخانه درسال های بعد با وجود رکود اقتصادی به کار خود ادامه داد.
تولید لوله پولیکا در کرج
طرح احداث کارخانه پلاستیک در اهوازیکی دیگر ازمواردی بود که البته مسکوت مانده بود؛ از آنجا که تجهیزات این کارخانه وارد شده بود، اما شرایط احداث در اهوازمهیا نبود، عملیات ساخت این کارخانه سال1339 در اطراف کرج کلید خورد و نیمه نخست سال 1340 بهره برداری از آن آغازشد. این کارخانه بخشی از نیازهای کشور به لوله های خشک پی وی سی و اتصالات لوله کامپاند نرم برای تهیه روکش سیم کابل کامپاند خشک برای تهیه دیوارکوب پارتیشن و غیره را برطرف کرد.
تأسیس شرکت ملی صنایع پتروشیمی
افتتاح کارخانه کود شیمیایی شیراز، انگیزه پرداختن به صنعت پتروشیمی را بیشتر ازقبل کرد. به این ترتیب بود که ۲۰ اسفند ۱۳۴۱به منظورهماهنگی دراموربازرگانی وصنعتی، با ادغام وزارت صنایع ومعادن و وزارت بازرگانی، «وزارت اقتصاد» شکل گرفت.در اولین قدم کارخانه کود شیمیایی زیرنظر وزارت اقتصاد قرار گرفت و درادامه شورای عالی صنایع پتروشیمی ایجاد شد که وزیر اقتصاد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران و مدیرعامل سازمان برنامه و بودجه از اعضای این شورا بودند.
مؤسسه نفت فرانسه پیشنهاد کرد کمک های فنی خود را به ارزش ۱۱۶ میلیون دلار برای ایجاد تأسیسات پتروشیمی در ایران عرضه کند ودرمجموع 60 میلیون دلار اعتبار به پروژه اختصاص داد. تأسیسات یادشده شامل ۱۷ کارخانه تهیه پلاستیک و لاستیک مصنوعی، الیاف بافندگی ومصنوعات گوناگون دیگربود. به این ترتیب طی قراردادی سازمان برنامه مأمورشد مطالعات جامعی درباره امکان ایجاد صنایع پتروشیمی در ایران انجام دهد و نتیجه مطالعات وبررسی ها، ایجاد مجتمع پتروشیمی درجوارپالایشگاه آبادان بود.
زمستان ۱۳۴۲تصمیم گرفته شد امورمربوط به ایجاد وتوسعه صنایع پتروشیمی درشرکتی خاص(شرکتی که در چارچوب شرکت ملی نفت قرارداشته باشد) متمرکز شود. تلاش دراین زمینه، چهارم مرداد1343به نتیجه رسید وقانون ایجاد شرکت ملی صنایع پتروشیمی در قالب تبصره ۶۴ از قانون بودجه اصلاحی سال ۱۳۴۳ تصویب شد.
از آنجا که کارکرد شورای عالی پتروشیمی دیگر معنا نداشت، وزارت اقتصاد به عنوان متولی، موافقت سازمان برنامه وشرکت نفت را به دست آورد و به این ترتیب در27 مهر1343 اصلاحیه اساسنامه شورای عالی صنایع پتروشیمی در هیات وزیران تصویب شد. با این مصوبه از این پس وظیفه شورای عالی پتروشیمی فقط تشویق سرمایه گذاری و حفظ هماهنگی و ایجاد صنایع پتروشیمی خصوصی نیز با وزارت اقتصاد و بخش دولتی بود.
۵ آذر ۱۳۴۳نیزبا برگزاری اولین مجمع عمومی صاحبان سهام شرکت ملی صنایع پتروشیمی مدیرعامل انتخاب شد. در ۶ دی ۱۳۴۳ نیز شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران وابسته به شرکت ملی نفت ایران با سرمایه ۸۳ میلیارد ریال تأسیس و ثبت شد.
با توجه به جوان بودن این صنعت درایران، همچنین نبود تجربه کافی و هزینه های بالای سرمایه گذاری در این بخش، تیرماه ۱۳۴۴ قانون توسعه صنایع پتروشیمی درایران به تصویب رسید. این قانون اجازه همکاری و انعقاد قرارداد با شرکت های خارجی را به شرکت صنایع پتروشیمی می داد.
مجتمع پتروشیمی بندر امام
پس ازتصویب قانون توسعه صنایع پتروشیمی، زمینه همکاری در صنعت پتروشیمی با شرکت های خارجی فراهم شد. شرکت قصد داشت یک مجتمع پتروشیمی در بندر امام خمینی (ره) کنونی احداث کند. پیشنهادهای مختلفی از سوی شرکت ها ارائه و در نهایت شرکت «کمیکال» به تنهایی موفق به عقد قرارداد با شرکت پتروشیمی شد.
قطعه زمینی در شرق اسکله بندرامام برای ساخت مجتمع انتخاب و ساخت آن از سال ۱۳۴۶ آغاز شد. گازهای همراه میدان های نفت مسجد سلیمان تأمین کننده سوخت این مجتمع بود. با احداث خط انتقال گازی برای تامین گاز، بهره برداری از این مجتمع ۱۳ آبان ۱۳۴۹ آغازشد.
با افزایش نیاز کشور به محصولات پتروشیمی، نیاز به توسعه این کارخانه محسوس تر بود، اما شرکت کمیکال به دلیل تغییر سیاست های خود تمایلی برای سرمایه گذاری در این طرح نشان نمی داد، به همین دلیل هیئت مدیره تلاش کرد مالکیت کارخانه را به طور کامل به دست آورد تا با دست باز طرح های توسعه خود را دنبال کند. سرانجام در ۱۳۵۱ صد درصد سهام این شرکت به شرکت ملی صنایع پتروشیمی انتقال یافت.
مجتمع پتروشیمی آبادان
هیات مدیره شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران که قصد داشت خیلی زود عقب ماندگی ایران را در این صنعت جبران کند، در سال ۱۳۴۴ به اندیشه تأسیس کارخانه تولید پی وی سی و دترجنت در جوار پالایشگاه آبادان افتاد. کمبود سرمایه و نقصان دانش فنی در این زمینه باعث شده بود شرکت به دنبال جذب یک سرمایه گذار مطمئن برای اجرای طرح باشد. به این ترتیب پس از چندماه مذاکره با شرکت «بی اف گودریج» قرارداد نهایی در25 بهمن 1344 امضا شد. عملیات ساختمانی مجتمع ازتیرماه ۱۳۴۶ آغازشد وساخت آن نزدیک به یک سال طول کشید؛ به طوری که۱۴ آبان ۱۳۴۸مجتمع پتروشیمی آبادان به بهره برداری رسید.
مجتمع پتروشیمی خارگ
زمستان سال ۱۳۴۴ برای شرکت پتروشیمی یادآوریک خاطره شیرین است. روزهایی که هیات مدیره از مذاکره با شرکت بی اف گودریچ خوشحال بود، پیشنهاد تأسیس کارخانه تولید گوگرد و گاز مایع درجزیره خارگ از سوی شرکت آموکو به هیئت مدیره رسید. این شرکت اندکی قبل از آن با انعقاد قرارداد با شرکت ملی نفت اجازه عملیات اکتشافی درجزیره خارگ را به دست آورده بود. بعد از کشف میدان نفتی فروزان کنونی، مسئولان شرکت به فکر تأسیس یک کارخانه برای بهره برداری از گازهای همراه این میدان افتادند. سرانجام قرارداد ساخت این کارخانه ۲۷ دی ۱۳۴۴ میان مسئولان پتروشیمی ایران و شرکت آموکو به امضا رسید. عملیات ساختمانی وخرید تجهیزات نیز با یک قرارداد در10تیرماه ۱۳۴۶ به شرکت ژاپنی Choda Engineering واگذار و تأمین گاز مورد نیاز مجتمع خارگ نیز در21 بهمن ۱۳۴۷به شرکت گلف اینترنشنال محول شد. این مجتمع ۱۵ آبان ۱۳۴۸ به بهره برداری رسید.
پتروشیمی ایران - ژاپن
درآغاز دهه ۱۳۵۰ بخت با صنعت پتروشیمی ایران یارشد. این بار ژاپنی ها در اندیشه ورود به صنایع پتروشیمی ایران بودند. همکاری با این کشور می توانست برای انتقال دانش فنی به پتروشیمی ایران یک فرصت مناسب باشد، زیرا ژاپن به دنبال پیشرفت بسیار در این عرصه به یکی ازغول های صنعت پتروشیمی تبدیل شده بود. مشارکت با ایران هم مشکل بزرگ ژاپن در زمینه تأمین مواد اولیه را مرتفع می کرد. در نتیجه مذاکرات 27 مهر1350 قرارداد ساخت مجتمع در جوار مجتمع پتروشیمی بندرامام کنونی میان شرکت ملی صنایع پتروشیمی و شرکت ژاپنی «میتسویی» وشرکا و با سهم مشارکت مساوی امضا شد. این مجتمع نه تنها نیاز ایران به الفین و آروماتیک را مرتفع می کرد بلکه با ساخت آن، ایران به جمع صادر کنندگان این محصول می پیوست.
عملیات اجرایی به خوبی انجام می شد و در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی این پروژه ۸۵ درصد پیشرفت داشت اما پس از انقلاب کارشناسان ژاپنی ایران را ترک کردند و پس از آن همه چیزمتوقف شد. پس از انقلاب این مجتمع با توان داخلی راه اندازی شد.
پتروشیمی در دوران انقلاب
سال ۱۳۵۷ کارکنان ایرانی واحدهای مختلف پتروشیمی همانند بقیه همکاران خود در خانواده بزرگ صنعت نفت به اعتصاب های مردمی پیوستند. بسیاری از کارکنان خارجی مجتمع های پتروشیمی تحت تأثیر این رویدادها ایران را ترک کرده بودند . با خروج شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ اعتراض ها به اوج رسید. روز ۲۷ دی ۱۳۵۷، آخرین جلسه هیئت مدیره شرکت پتروشیمی برگزارشد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی اعضای هیات مدیره شرکت از کار برکنار شدند و فصلی جدید در تاریخ پتروشیمی کشور آغاز شد.
مسیر پیش رو
صنعت پتروشيمی پس از انقلاب و در جریان توسعه اقتصادی کشور، جهشی بزرگ داشت و توانست به عنوان یکی از بازوهای اصلی صنعت نفت خود را تثبیت کند. اين صنعت امروز در توسعه صادرات و کاهش خام فروشی و بيش از گذشته نقش آفرين است و بدون ترديد می تواند در آينده نقشی اساسی برای ايران رقم بزند. در حال حاضر صنعت پتروشیمی به ظرفیت اسمی سالانه ۹۶ میلیون تن رسیده و نزدیک به 70 طرح فعال در آن وجود دارد و با بهره برداری از این پروژه ها قرار است سالانه به طور میانگین ۸ درصد رشد داشته و به ظرفیت تولید ۱۳۲ میلیون تن محصول در سال برسد. در عین حال صنعت پتروشیمی ایران در برنامه بلند مدت خود با توجه به شرایط منطقه ای موضوع خوراک ترکیبی، طرح های تازه برای تکمیل زنجیره ارزش متانول، پروپیلن و پلی پروپیلن و... را شروع کرده است. این صنعت در چند دهه گذشته و درجریان توسعه خود با تحریم های مستقیم و همه جانبه مواجه بوده؛ تحریم هایی که هدف اصلی آنها توقف جریان تولید و توسعه و فروش محصولات بوده است. با این حال شرکت های پتروشیمی در این سال ها توانسته اند بسیاری از نیازهای فنی و دانش فنی خود را با اتکا به توان داخلی تامین و داخلی سازی کنند. به خصوص این صنعت در حوزه ساخت انواع کاتالیست های پر کاربرد خود پیشتاز بوده و امروز توانسته است افزون بر تامین نیاز داخلی، بخش قابل توجهی از کاتالیست تولیدی در داخل را به بازارهای جهانی و منطقه صادر کند.
منبع: کتاب تاریخ نفت ایران - جلد دوم ، مسعود فروزنده