با وجود تحریم های مستقیم و چند جانبه صنعت کاتالیست در حال بومی سازی است
مدیریت بازارهای داخلی و خارجی با سند جامع کاتالیست
مشعل بازار حداقل نیم میلیون دلاری کاتالیست های پتروشیمی و پالایشی در کشور، بازار قابل توجهی است که می تواند به یکی از منابع مهم درآمدی پتروشیمی ها و صنعت نفت برای کشور تبدیل شود و در عین حال تاثیرگذاری صنعت پتروشیمی در بازار جهانی را بیشتر از قبل کند. بر اساس آمارهای جهانی میزان مصرف فرآورده های پتروشیمی تا 2030 بیش از 30.5 درصد خواهد بود و به همین دلیل توسعه سه برابری سرمایه گذاری و تولید در این صنعت نسبت به بخش های دیگر صنعت نفت از اهمیت بیشتری برخوردار است. در این میان کاتالیست ها به عنوان یکی از مهم ترین محصولات مورد استفاده در صنعت پتروشیمی از بازار با اهمیت زیاد برخوردار است و صنعت نفت کشورمان در سا ل های اخیر توانسته در این حوزه به خودکفایی قابل توجهی دست یابد.
بر اساس گزارش های جهانی، ارزش فروش انواع کاتالیست های مصرفی در دنیا سالانه به نزدیک 35 میلیارد دلار می رسد و از این میزان بیش از ۵۴ درصد به حوزه پتروشیمی و پالایش تعلق دارد، اما سهم ایران از این رقم سالانه حدود 500میلیون دلار است که قابل قبول نیست و باید این سهم را افزایش داد. اقدام قابل توجهی که در سال های اخیر در جهت بومی سازی کاتالیست های مورد نیاز صنعت پتروشیمی آغاز شده است، خیلی زود با کمک متخصصان داخلی و شرکت های دانش بنیان ها تعداد قابل توجهی از کاتالیست های راهبردی بومی و داخلی سازی شده اند و به این ترتیب از واردات این محصولات و خروج از ارز جلوگیری شده و مهم تر اینکه قدرت تاب آوری این صنعت را افزایش داده است.
قراردادهای جدید برای حضور در بازارهای جهانی
در حال حاضر بیش از 22 شرکت در حوزه کاتالیست فعال هستند و تعداد زیادی از شرکت های دانش بنیان و فناور به تازگی وارد این عرصه شده اند و از حداقل ۴۰ گروه کاتالیست مورد نیاز در صنعت پتروشیمی، به جز چند مورد از کاتالیست های راهبردی مابقی تجاری و بومی سازی شده و وارد بازار داخلی شده اند. در حال حاضر هم شرکت های فناور و با محوریت شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی روی چند کاتالیست باقی مانده تمرکز کرده اند.
نکته قابل توجه در مورد کاتالیست ها و بازار آنها این است که بازار این محصولات چه در داخل و چه در خارج از کشور در حال گسترش است و بازاری آینده دار و پرسود را پیش رو دارد. با توجه به بهره برداری از واحدهای پتروشیمی که در دست اجرا هستند و واحدهای بالادست و پایین دستی که در دستور کار قرار دارند،ظرفیت پتروشیمی تا پایان 1401 از مرز 100 میلیون تن و تا پایان 1406 از مرز 130 میلیون تن عبور می کند و این ظرفیت، فرصت خوبی برای شرکت های تولید کاتالیست در بازار داخل است.
در عین حال در دولت سیزدهم و با تمرکزی که روی بازارهای منطقه ای و جهانی صورت گرفته است، موضوع صادرات کاتالیست ها در اولویت قرار گرفته و در حال حاضر قراردادهایی با کشورهایی خارجی برای انواع کاتالیست های مهم و کاربردی منعقد شده است.
وقت به روزرسانی سند جامع کاتالیست بود
موضوع تولید و داخلی سازی کاتالیست ها حداقل از یک دهه گذشته در دستور کار صنعت پتروشیمی بوده و موضوع زمینه های تولید و دسترسی به این محصول در کنار طرح های توسعه و متناسب با نیاز کشور همواره مورد ارزیابی قرار گرفته است. در ابتدای این مسیر پژوهشگاه صنعت نفت به عنوان یکی از بازوهای فناوری صنعت نفت در موضوع کاتالیست ها فعالیت خود را شروع کرد، اما در ادامه با راه اندازی و فعال شده شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، این مجموعه به طور تخصصی روی کاتالیست های مورد نیاز صنعت پتروشیمی و پالایشی فعالیت کرد.
از همان ابتدای دهه 90 موضوع تدوین سند تولید کاتالیست در پژوهشگاه صنعت نفت و شرکت پژوهش و فناوری شرکت ملی صنایع پتروشیمی آغاز شده و قرار بر این بود که همه شرکت ها، فعالان بخش خصوصی (در این زمینه تولید کاتالیست) و مراکز فناوری و توسعه دهنده ها شناسایی شده و همه کاتالیست های مورد استفاده در صنعت گاز، پتروشیمی و پالایش و پخش فرآورده های نفتی نیز شناسایی و برای تولید داخلی مورد ارزیابی قرار گیرند. با توجه به اینکه واردات این میزان کاتالیست میلیون ها دلار هزینه برای کشور دربر داشت، این موضوع علاوه بر مدیریت پتروشیمی از سوی شرکت های خصوصی پتروشیمی هم دنبال شد و ارتباط آنها با شرکت های فناور و دانش بنیان شکل گرفت.
روند تکمیل دستاوردها در حوزه کاتالیست در این سال ها در حال تکمیل و به روزرسانی بوده و حالا در 1401 و نمایشگاه شانزدهم ایران پلاست ، نسخه روزآمد شده سند جامع کاتالیست صنعت نفت رونمایی شد. شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی با همکاری شرکت های دانش بنیان و مراکز علمی داخلی در یک سال اخیر، موضوع روزآمد کردن سند بومی سازی کاتالیست های صنعت پتروشیمی را انجام داده و متناسب با آخرین تحولات و برنامه های پیش روی صنعت نفت آن را به روزرسانی کرده است.
مجید دفتری، مدیرعامل شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی با بیان اینکه دانش فنی در صنعت پتروشیمی حکم موتور محرک را دارد، گفت: هم اکنون ۹۹ نوع کاتالیست، جاذب و آغازگر در صنعت پتروشیمی کشور وجود دارد، ضمن اینکه پژوهشگران صنعت پتروشیمی با همکاری پژوهشگاه صنعت نفت تاکنون توانسته اند ۸۸ مورد از این کاتالیست ها را بومی سازی و تولید کنند و با توجه به روزآمد کردن سند کاتالیست کشور، باقی کاتالیست ها نیز تا پایان دولت سیزدهم بومی شود و به عبارتی دیگر وقت به روزرسانی این سند بود تا برای برنامه های آینده این صنعت راه رو مسیر روشن باشد.
وی با اعلام اینکه به خودکفایی ۹۸ درصدی صنعت پتروشیمی در زمینه کاتالیست از لحاظ وزنی رسیده ایم، گفت: ۲ درصد باقیمانده نیز تا سه سال آینده بومی سازی و در داخل کشور تأمین شود.
مرتضی شاهمیرزایی، مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، با اشاره به رونمایی از سند جامع کاتالیست گفت: پیش بینی می شود تا قبل از پایان دولت سیزدهم برای همیشه مجتمع های تولیدی و سرمایه گذاران دغدغه ای به نام تأمین کاتالیست یا محدودیت برای واردات کاتالیست نداشته باشند، چراکه سازندگان داخلی کاتالیست های مورد نیاز این صنعت را تولید می کنند.
وی افزود: به پشتوانه برنامه ریزی برای تولید کاتالیست و خودکفایی در این زمینه، مذاکره با کشورهای مختلف را برای صادرات کاتالیست در دستور کار قرار داده ایم، همچنین در حوزه دانش فنی با کمک مراکز پژوهش و فناوری و دانشگاه ها، دانش فنی مورد نیاز واحدها را بومی خواهیم کرد.
تحریم ها مسیر داخلی سازی کاتالیست ها را هموار کرد
با توجه به آنچه در چند سال اخیر در حوزه صنعت پتروشیمی و کاتالیست ها رخ داده می توان گفت در آینده نزدیک انحصار شرکت های خارجی در تأمین کاتالیست های مورد نیاز صنعت پتروشیمی شکسته خواهد شد و کشورمان تا پایان دولت سیزدهم در تولید کاتالیست های مورد نیاز صنعت پتروشیمی بی نیاز می شود. در سال های اخیر با توجه به تحریم های همه جانبه ای که صنعت پتروشیمی با آن مواجه بود، از یک سو شرکت های پتروشیمی با محدودیت تامین مواد اولیه خود مواجه بوده اند و از سوی دیگر متخصصان داخلی توانسته اند، اقلام مورد نیاز این شرکت ها را داخلی سازی کنند. در این مدت هم شاهد بوده ایم که بسیاری از شرکت ها با اعتماد به تولیدات داخلی کاتالیست ها و سایر تولیدات داخلی، نسبت به جایگزین کردن محصولات داخلی با اقلام وارداتی اقدام کرده اند.
در سند روزآمد شده کاتالیست ها، به این نکته توجه شده است که موانع و مشکلات، مسیرهای تجربه شده و دارای قابلیت شناسایی شده و برای پروژه های جدید مورد نظر قرار گیرند. همچنین نحوه ارتباط با مراکز دانشگاهی، شرکت های دانش بنیان و استارت آپ ها، شرکت های دانش محور، مؤسسه های پژوهشی (متانول، الفین و پروپیلن) و... مورد توجه قرار گرفته است. در عین حال موضوع روند تجاری سازی پروژه ها و فرآیند مالی که مجموعه های علمی و تحقیقاتی دارند، مورد توجه قرار گرفته است.
اینکه صنعت پتروشیمی کشور در ساخت داخل کردن کاتالیست گام های بلندی برداشته است، می تواند نویدبخش آن باشد که حلقه ای دیگر از انحصارها آزاد شده است و می توان چشم انداز روشن تری را برای پتروشیمی کشور متصور بود به ویژه آنکه در دولت سیزدهم تلاش می شود شرکت های دانش بنیان نیز همسو با دولت، مسیری هموارتر از پیش را بپیمایند.