نگاهی به جایگاه انرژی های تجدید پذیر در آینده متغیر صنایع بزرگ نفت و گاز
کمک آب ، باد و خورشید به انرژی های فسیلی
مشعل انرژی تجدیدپذیر، به انرژی سودمندی اطلاق می شود که از منابع تجدیدپذیر به دست می آید و به این دلیل که به طور طبیعی امکان جایگزینی دارد، به آن انرژی پاک می گویند. این منابع شامل نور خورشید، باد، باران، جزر و مد، امواج و زمین گرمایی است؛ هرچند که هر روز بر تعداد این منابع افزوده می شود. در بسیاری از زمینه های مصرفی این نوع از منابع انرژی تجدید پذیر در برابر سوخت های فسیلی قرار می گیرند که بسرعت در حال مصرف و آسیب به طبیعت و تجدید ناپذیر هستند.
از دهه های گذشته تاکنون، محققان و کشورهای زیادی در مسیر توسعه و شناخت بیشتر انرژی های تجدید پذیر گام برداشته اند و زمینه های مصرفی زیادی در این حوزه شکل گرفته و در بسیاری از کشورها نیز به گزینه جایگزین کامل برای انرژی های فسیلی تبدیل شده است. بسیاری از کشورهای اروپایی و کشورهایی که دسترسی کمتری به منابع سوخت فسیلی دارند، تمرکز و تمایل بیشتر و جدی تری به استفاده از این نوع سوخت های پاک داشته اند؛ اگرچه در ایران هم تلاش زیادی برای حرکت به سمت استفاده از انرژی های تجدیدپذیر قابل توجه و رو به جلو شده؛ اما هنوز قابل مقایسه با کشورهای اروپایی نیست و باید زمینه ها و اقدامات اجرایی و زیرساختی زیادی را در این مسیر پیش بینی و اجرایی کنیم.
پیشتازی در تلفیق انرژی های نو با انرژی های فسیلی
متخصصان و کارشناسان حوزه انرژی های تجدید پذیر تاکید دارند که آینده زمین، با استفاده از این انرژی های تجدید پذیر گره خورده و به همین دلیل، یکی از ضرورت های جدی برای در امان ماندن محیط زیست و به دنبال آن زندگی انسان ها از آسیب انتشار گازهای گلخانه ای، حرکت به سمت همین انرژی های پاک است. از دهه های گذشته تاکنون، تجربه های زیادی در این عرصه شکل گرفته و امروز نیز تجربه استفاده از صفحات خورشیدی، توربین های بادی و آبی غول آسا، استفاده از انرژی زمین گرمایی و حتی انرژی اینرسی حرکتی برای تولید برق نمونه ها و مدل های اجرایی موفقی وجود دارد و در نقاط مختلف دنیا و حتی در ایران، این پروژه های موفق فعال هستند و می توانیم اثرگذاری و مفید بودنشان را ببینیم و از آنها استفاده کنیم.
این واقعیت که سطح ذخایر انرژی در کل جهان در حال کاهش است و همزمان هزینه استحصال نفت و گاز افزایش دارد و دیگر همچون گذشته رفتن به سراغ سوخت های فسیلی اولین گزینه نیست، کاملا پذیرفته شده است. کشورهای مختلف با توجه به دسترسی های جغرافیایی و امکاناتی که منابع طبیعی و سیاست های منطقه ای و جهانی به آنها اجازه می دهد، تلاش می کنند به منابع انرژی دسترسی داشته باشند؛ اما تا کجا می توان این محدودیت ها را دور زد. آنچه امروز در اروپا و پس از جنگ روسیه و اوکراین برای دسترسی به منابع گازی در حال رخ دادن است، می تواند به شکلی شدیدتر در آینده هم تکرار شود و کشورهای اروپایی بخوبی می دانند و تلاش می کنند که مسیرهای جایگزین دیگری را برای نیاز خود به انرژی پیدا کنند. در عین حال بسیاری از کشورهای پیشرفته در این مسیر تلاش می کنند از موقعیت های آب و هوایی کشورهای تولید کننده نفت و گاز برای تسهیل روند تولید استفاده کنند تا هزینه های تولید را کاهش دهند.
به گزارش نشریه فایننشال تایمز، شرکت هلندی رویال داچ شل که سالیان زیادی در زمینه انرژی های فسیلی تجربه دارد، در همکاری با یک بنیاد از عمان در زمینه انرژی خورشیدی سرمایه گذاری 53 میلیون دلاری کرده و در این طرح نوین، این شرکت سعی دارد با به کارگیری انرژی خورشیدی به افزایش تولید نفت کمک کند. گلس پوینت، یک شرکت آمریکایی است که با استفاده از مجموعه ای از آینه های منحنی در فضای گلخانه ای، انرژی خورشید را روی منابع آبی متمرکز می کند و با تبدیل آب، بخار حاصل شده را به ذخایر نفت خام سنگین تزریق کرده تا بتواند راحت تر آن را استخراج کند.
این شرکت و پشتیبانانش عقیده دارند، این تکنولوژی، فضای بالقوه ای برای استفاده در مناطق تولید کننده نفت، بویژه در خاورمیانه دارد. آنها بر این باورند که حتی کشورهای نفت خیز از جمله عمان، کویت و عربستان سعودی مجبور به استفاده از تکنولوژی های جدید برای تولید نفت هستند، بویژه برای گاز آنها که به منظور تولید بخار از آب سوخته می شود، تقاضای زیادی وجود دارد.
باید در نظر داشت که عبور ناگهانی از انرژی های فسیلی و رفتن به سمت انرژی های تجدید پذیر با وجود دانش و امکانات کنونی، در کوتاه مدت مقدور نیست و ایجاد چنین تحولی، نیازمند اراده جهانی و صرف زمان بیشتر است. بنابراین مدیریت ذخایر سوخت های فسیلی و استفاده بهینه از آن، باید هم در تولید و هم در مصرف مد نظر قرار گرفته شود.
تجدیدپذیرها هم تحریم ها را دور زدند
واقعیت این است که سهم استفاده از انرژی های تجدید پذیر در میان بخش های مختلف مصارف صنعتی، تجاری و خانگی در ایران، در مقایسه با میانگین های جهانی هنوز قابل قبول نیست؛ اما این روند رو به جلو و امید بخش، ابعاد قابل توجهی هم دارد که باید به آنها پرداخته شود. توجه به زیست بوم و نوآوری در صنایع مختلفی که در پهنه بزرگ ایران فعال هستند، مدت هاست که مورد توجه واقع شده و به کارگیری زمینه استفاده از تجدیدپذیرها در صنایع اصلی و مادر همچون صنعت نفت، جایگاه زیادی دارد. سازمان انرژی های تجدید پذیر و بهره وری برق ایران هر سال آمار قابل توجهی از میزان کاهش انتشار آلاینده ها ارائه می کند. در عین حال در شرایطی که امروز صنایع مختلف کشور برای تولید و اجرا با کمبود منابع آب، برق و انرژی رو به رو هستند، استفاده از انرژی های تجدید پذیر موجب صرفه جویی های قابل توجه و چرخیدن جریان صنعت می شود.
در این میان، صنعت نفت همواره به عنوان یکی از صنایع پیشرو در به کارگیری انرژی های تجدیدپذیر، در پروژه های اجرایی و توسعه ای خود شناخته شده است. وزارت نفت مطابق بند «ث» ماده ۴۸ قانون برنامه ششم توسعه، مکلف شده است تا یک درصد از اعتبارات سالانه طرح های توسعه ای شرکت های تابعه وزارت نفت را در طول اجرای برنامه برای ایجاد ظرفیت توسعه فناوری های اولویت دار نفت، گاز و پتروشیمی و انرژی های تجدیدپذیر و به کارگیری آنها در صنایع مرتبط و ... تخصیص دهد که وفق این قانون، تکالیف مربوطه انجام شده است.
طی سال های گذشته، بخصوص در فاصله باز شدن فضای تحریمی در سال 96 فضای محدودی برای سرمایه گذاری در بازار انرژی های تجدید پذیر ایران باز شد و تعدادی از شرکت های خارجی فعال در این عرصه، پیشنهادهایی را به صنایع ایران، بویژه صنایع نفت و نیرو ارائه کردند. یکی از این قراردادها بین شرکت نروژی ساگا و وزارت نیرو به امضا رسید که طی این قرارداد ۵ساله، باید نیروگاه خورشیدی به ظرفیت ۲ گیگاوات در مناطق کویری احداث کنند. چند قرارداد دیگر هم به امضا رسیده؛ اما با خروج آمریکا از برجام و اعمال تحریم های جدید علیه ایران، این قراردادها معلق شدند و تصور بر این بود که ایران در این زمینه ها متوقف می ماند؛ اما در این سال ها با وجود تحریم های مختلف و همه جانبه بسیاری از شرکت های فعال در این زمینه، همکاری خوبی با صنایع، بخصوص صنعت نفت و نیرو داشته اند و تحولات قابل توجهی را در این زمینه شاهد بوده ایم، مهم تر اینکه امروز بخش قابل توجهی از فعالان این عرصه را شرکت های فناور و دانش بنیان تشکیل می دهند.
چالش ها و فرصت های انرژی های پاک برای صنعت نفت
نکته قابل توجه در این مسیر، توجه به آینده محدود کننده سوخت های فسیلی است. این افق اگرچه برای روزگار نزدیک نیست؛ اما در بلند مدت حتی گریبان کشورهای دارنده ذخایر عظیم نفتی را هم می گیرد. آژانس بین المللی انرژی از سال ها قبل در مورد هزینه های سنگین تولید بالادستی صنایع نفت و گاز هشدار داده و در سال های آینده بازار نفت و گاز موجود دنیا، جوابگوی نیاز بین المللی و جهانی نخواهد بود. از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی موضوع ظریفی برای صنعت نفت است؛ هرچند برای بسیاری از کشورها هنوز موضوعی جدید تلقی نمی شود؛ اما حداقل در مورد ایران که با شرایط محدود کننده جغرافیایی مواجه است، این تغییرات محل چالش و تهدید است. در تکمیل این موضوع باید گفت، البته بسیاری از کشورها با کمک گرفتن از فناوری و دیجیتالی سازی صنایع، تلاش کرده اند سهم فرایند اتوماسیون، هوش مصنوعی، چاپ سه بعدی، آمار بزرگ، روباتیک، اینترنت اشیا و موارد دیگر را بیشتر و سهم استفاده از انرژی های قابل تجدید را تجدید کنند. نکته قابل توجه اینکه در حال حاضر، سهم شرکت های دانش بنیان و فناور در به کارگیری انرژی های تجدید پذیر در صنایع، بویژه در صنعت نفت بیش از سایر بخش هاست و این روند می تواند در افزایش سهم انرژی های پاک در آینده صنعت نفت کارگشا باشد.